Cập nhật lâm sàng về bệnh lý thần kinh nhãn khoa ở trẻ em

Bs Ngô Hữu Thế
1.11.26
Last Updated

Phiên thảo luận chuyên đề Nhi khoa tại AIOC 2026 (GP89) đã cung cấp cái nhìn tổng quan về các bệnh lý thần kinh nhãn khoa (neuro-ophthalmology) nguy hiểm, bao gồm bệnh lý thần kinh thị giác, rung giật nhãn cầu (nystagmus) và bệnh lý thần kinh thị giác do độc tính thuốc. Các chuyên gia nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chẩn đoán sớm và phân biệt các dấu hiệu lâm sàng để bảo vệ thị lực và sự phát triển của trẻ.

Bệnh lý thần kinh thị giác nguy hiểm

Bệnh lý thần kinh thị giác được coi là nguy hiểm khi có khả năng gây mù lòa không hồi phục, là biểu hiện đầu tiên của các tình trạng đe dọa tính mạng, hoặc đi kèm với các bệnh lý hệ thống nghiêm trọng. Ví dụ, bệnh lý thần kinh thị giác thiếu máu cục bộ (ischemic optic neuropathy) liên quan đến viêm động mạch tế bào khổng lồ (Giant Cell Arteritis - GCA) đòi hỏi chẩn đoán và điều trị steroid khẩn cấp để tránh ảnh hưởng đến mắt còn lại trong vài giờ. Các dấu hiệu như phù gai thị (optic edema) mức độ nặng hoặc xuất huyết trung tâm (Roth spots) cần được cảnh giác cao độ, vì chúng có thể gợi ý các bệnh lý thâm nhiễm (infiltrative optic neuropathy) như bệnh bạch cầu (leukemia) hoặc nhiễm trùng cơ hội như nấm Cryptococcus.

Giải mã rung giật nhãn cầu

Rung giật nhãn cầu (nystagmus) là sự dao động nhịp nhàng không tự chủ của mắt. Việc phân biệt giữa rung giật nhãn cầu bẩm sinh và mắc phải là rất quan trọng vì dạng mắc phải luôn cần được thăm khám thần kinh. Các dạng rung giật nhãn cầu mắc phải thường có tính chất đa hướng (omnidirectional) và đi kèm với triệu chứng nhìn vật di chuyển (oscillopsia). Các dạng đặc biệt như rung giật nhãn cầu xuống (downbeat nystagmus) thường liên quan đến tổn thương vùng hành cầu (pontomedullary junction) hoặc tiểu não, trong khi rung giật nhãn cầu kiểu seesaw gợi ý các khối u vùng cận yên (parasellar tumor). Việc theo dõi bệnh nhân trong 3-5 phút là cần thiết để phát hiện các thay đổi về tần số và biên độ.

Bệnh lý thần kinh thị giác do Ethambutol

Bệnh lý thần kinh thị giác do Ethambutol là một dạng nhiễm độc thần kinh thị giác phụ thuộc vào liều lượng (dose-dependent). Nguy cơ tăng lên đáng kể khi liều dùng vượt quá 15 mg/kg/ngày. Cơ chế gây độc là do Ethambutol là một tác nhân chelat (chelating agent) gây thiếu hụt đồng và kẽm, dẫn đến gián đoạn quá trình phosphoryl hóa oxy hóa (oxidative phosphorylation) và gây chết tế bào hạch võng mạc (RGCs). Các nghiên cứu cho thấy khoảng 40% bệnh nhân có thể có độc tính dưới lâm sàng (subclinical toxicity) được phát hiện qua thay đổi trên OCT lớp sợi thần kinh (RNFL) hoặc kéo dài độ trễ trên điện thế gợi thị giác (VEP). Việc sàng lọc định kỳ cho bệnh nhân đang điều trị lao (ATT) là bắt buộc.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ độc tính Ethambutol (liều 15 mg/kg)1%
Tỷ lệ độc tính Ethambutol (liều 25 mg/kg)5-6%
Tỷ lệ độc tính dưới lâm sàng (OCT/VEP)40%
Cải thiện thị lực sau ngừng thuốc50% bệnh nhân cải thiện khoảng 2 dòng
Thời gian theo dõi phục hồitài liệu không nêu
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc chẩn đoán sớm các bệnh lý thần kinh thị giác đòi hỏi sự phối hợp đa chuyên khoa. Đối với bệnh lý do Ethambutol, việc ngừng thuốc là ưu tiên hàng đầu, tuy nhiên cần lưu ý thị lực có thể tiếp tục giảm trong 1-2 tháng sau khi ngừng thuốc.
  • Thực hiện sàng lọc thị lực và màu sắc cho mọi bệnh nhân đang điều trị lao.
  • Sử dụng OCT và VEP để phát hiện sớm độc tính dưới lâm sàng ở nhóm nguy cơ cao.
  • Phân biệt rõ rung giật nhãn cầu bẩm sinh và mắc phải để tránh chỉ định chụp MRI không cần thiết.
  • Cần hội chẩn thần kinh sớm đối với các trường hợp nghi ngờ nhược cơ (myasthenia gravis) để tránh biến chứng suy hô hấp.

Tài liệu tham khảo:

AIOC 2026, 2026, GP89 Subs Speciality Day Pediatrics Session III Neuro ophthalmology Nuan, aioseditorproceedings, Video ID: NHhz1pJjD9U.

Xem thêm