Cấu trúc, Chức năng và Bệnh lý của Màng Bruch ở người

Bs Ngô Hữu Thế
7.11.26
Last Updated

Giới thiệu, Lịch sử và Phôi thai học

Màng Bruch là một cấu trúc ngoại bào mỏng (2–4 µm), không tế bào, gồm năm lớp nằm giữa võng mạc và hắc mạc, kéo dài từ vùng ora serrata đến thần kinh thị giác. Màng Bruch đóng vai trò là lớp nền cho biểu mô sắc mạc (RPE) và thành mạch hắc mạc, có ý nghĩa lâm sàng quan trọng trong bệnh thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD) và các bệnh lý hắc võng mạc khác. Lịch sử nghiên cứu bắt đầu từ Carl Ludwig Wilhelm Bruch (1819–1884), người đã cô lập "lamina vitrea" trong luận án tiến sĩ năm 1844. Về phôi thai học, màng Bruch hình thành từ tuần thứ 6 đến tuần thứ 7 thai kỳ, với lớp trong có nguồn gốc ngoại bì và lớp ngoài có nguồn gốc trung bì. Đến tuần thứ 13, các lỗ thủng (fenestrations) xuất hiện ở nội mô hắc mạc, cho thấy khả năng vận chuyển chức năng đã được thiết lập.

Cấu trúc của Màng Bruch ở người trưởng thành trẻ tuổi

Danh pháp năm lớp của Hogan là định nghĩa giải phẫu phổ biến nhất cho màng Bruch. Các thành phần quan trọng bao gồm collagen cấu trúc, elastin và proteoglycan với các chuỗi bên glycosaminoglycan (GAG) tích điện âm. Các lớp bao gồm: Lớp màng đáy RPE (RPE-BL), Lớp collagen trong (ICL), Lớp đàn hồi (EL), Lớp collagen ngoài (OCL) và Lớp màng đáy choriocapillaris (ChC-BL). RPE-BL chứa collagen IV α3-5, tương tự như màng lọc ở cầu thận, hỗ trợ chức năng vận chuyển chuyên biệt.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Độ dày RPE-BL<0.15 µm
Độ dày ICL~1.4 µm
Độ dày EL0.8 µm
Độ dày ChC-BL0.07 µm
Độ dày OCL1 đến 5 µm
Bình luận: Thông tin theo [Ryan's Retina, 2022]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Cần lưu ý rằng việc phân loại 5 lớp là mô hình giải phẫu kinh điển, tuy nhiên một số hệ thống phân loại khác (như của Gass và Sarks) chỉ tập trung vào 3 lớp giữa để giải thích bệnh lý AMD.

Màng Bruch trong quá trình lão hóa

Lão hóa là yếu tố nguy cơ lớn nhất gây AMD. Sự tích tụ lipid, chủ yếu là lipoprotein giàu cholesterol (esterified cholesterol - EC), là đặc điểm nổi bật của màng Bruch lão hóa. Các hạt lipoprotein này (đường kính 60–100 nm) bắt đầu tích tụ từ thập kỷ thứ hai của cuộc đời. Nghiên cứu cho thấy EC tích tụ độc quyền trong màng Bruch, với nồng độ ở hoàng điểm cao gấp bảy lần so với ngoại vi. Sự tích tụ này dẫn đến hình thành các lắng đọng như basal linear deposit (BLinD) và lipid wall, làm cản trở quá trình vận chuyển chất dinh dưỡng và chất thải giữa RPE và hắc mạc.

Chức năng của Màng Bruch

Màng Bruch có hai chức năng chính: cấu trúc và vận chuyển. Về cấu trúc, nó đóng vai trò như một thành mạch, chịu được sự co giãn của nhãn cầu khi áp lực nội nhãn (IOP) thay đổi. Modulus đàn hồi của phức hợp màng Bruch-hắc mạc ở người trưởng thành trẻ là 7 đến 19 MPa, tăng dần khoảng 1% mỗi năm sau đó. Về vận chuyển, màng Bruch cho phép oxy, chất dinh dưỡng và cytokine đi từ hắc mạc đến RPE, đồng thời vận chuyển chất thải theo chiều ngược lại. Độ dẫn thủy lực (hydraulic conductivity - Lp) của màng Bruch giảm theo hàm mũ theo tuổi tác, từ 130 x 10^-10 m/s/Pa ở trẻ em xuống còn 0.52 x 10^-10 m/s/Pa ở người già.

Bệnh lý của Màng Bruch

Các lắng đọng ngoại bào trong AMD bao gồm drusen, BLinD và basal laminar deposit (BLamD). Drusen là yếu tố nguy cơ chính gây tiến triển AMD. Các nghiên cứu dịch tễ học cho thấy drusen tập trung cao ở vùng hoàng điểm, với tỷ số chênh (odds ratio) lên đến 26 cho nguy cơ tiến triển AMD muộn. BLamD là sự dày lên của RPE-BL, thường thấy trong AMD và các bệnh lý võng mạc di truyền. Angioid streaks là các vết rách trong màng Bruch do vôi hóa quá mức lớp đàn hồi, thường liên quan đến bệnh pseudoxanthoma elasticum (PXE) hoặc abetalipoproteinemia.

Bình luận: Việc hiểu rõ cơ chế tích tụ lipid và sự suy giảm độ dẫn thủy lực là chìa khóa để giải thích tại sao màng Bruch trở thành rào cản trong việc cung cấp dinh dưỡng cho võng mạc, dẫn đến thoái hóa tế bào thụ cảm ánh sáng. Cần thận trọng khi ngoại suy các kết quả đo lường từ mô hình Ussing chamber do ảnh hưởng của unstirred layers.
  • Theo dõi sự tiến triển của drusen bằng OCT để đánh giá nguy cơ thoái hóa hoàng điểm.
  • Nhận diện các dấu hiệu của BLamD trên OCT như một chỉ dấu cho bệnh lý AMD.
  • Cân nhắc vai trò của sự tích tụ lipid trong màng Bruch khi đánh giá các bệnh lý hắc võng mạc ở người cao tuổi.
  • Lưu ý rằng sự suy giảm độ dẫn thủy lực của màng Bruch là một phần của quá trình lão hóa sinh lý, không chỉ riêng bệnh lý.

Tài liệu tham khảo:

Christine A. Curcio, Mark Johnson, 2022, Structure, Function, and Pathology of Bruch’s Membrane, Ryan's Retina 7th Ed. Vol.1, Chapter 21, pp. 512-533.

Xem thêm