Cơ chế stress oxy hóa trong tổn thương võng mạc: Bệnh học và tiềm năng điều trị

Bs Ngô Hữu Thế
7.11.26
Last Updated

Stress oxy hóa (oxidative stress) đóng vai trò then chốt trong sự phát triển và tiến triển của nhiều bệnh lý võng mạc, bao gồm thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD), bệnh võng mạc đái tháo đường (diabetic retinopathy) và các bệnh thoái hóa võng mạc di truyền (inherited retinal degenerations). Theo Brantley và cộng sự (2022), các loài oxy phản ứng (reactive oxygen species - ROS) được tạo ra chủ yếu từ ty thể, gây tổn thương tế bào thông qua việc làm gián đoạn cân bằng nội môi oxy hóa khử, dẫn đến tổn thương DNA, thay đổi chuyển hóa và kích hoạt các con đường tiền apoptotic.

Tổng quan về stress oxy hóa tại võng mạc

Võng mạc đặc biệt nhạy cảm với stress oxy hóa do tiêu thụ oxy cao và tỷ lệ axit béo không bão hòa đa (polyunsaturated fatty acids - PUFAs) lớn. Các ROS bao gồm các gốc tự do (như gốc hydroxyl, superoxide anion) và các chất oxy hóa không gốc (như hydro peroxide, singlet oxygen). Cơ thể bảo vệ chống lại stress oxy hóa thông qua các phân tử chống oxy hóa nhỏ (vitamin C, vitamin E, carotenoids) và các enzyme chống oxy hóa (superoxide dismutase - SOD, glutathione peroxidase - GSHPx, catalase). Sự mất cân bằng giữa quá trình tạo ROS và khả năng thanh thải dẫn đến tổn thương tế bào.

Bệnh lý võng mạc liên quan đến stress oxy hóa

AMD là nguyên nhân hàng đầu gây mất thị lực không hồi phục ở người lớn tuổi. Các yếu tố nguy cơ như tuổi tác, hút thuốc và tiếp xúc ánh sáng cao làm tăng mức độ stress oxy hóa. Các nghiên cứu proteome trên mắt người hiến tặng cho thấy sự biến đổi oxy hóa ở màng Bruch, drusen và biểu mô sắc tố võng mạc (RPE). Trong bệnh võng mạc đái tháo đường, tăng đường huyết gây sản xuất quá mức superoxide từ ty thể, kích hoạt các con đường bệnh lý như con đường polyol, AGEs, PKC và hexosamine. Đối với các bệnh thoái hóa võng mạc di truyền, sự mất tế bào que dẫn đến nồng độ oxy cao bất thường ở võng mạc ngoài, gây tổn thương oxy hóa cho tế bào nón.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ mắc AMD (Mỹ, >40 tuổi)6,5% (7,2 triệu người)
Dự báo ca AMD tiến triển (2050)Trên 3 triệu ca
Tỷ lệ mắc Retinitis Pigmentosa (RP)Khoảng 1 trên 4000
Tần suất mang gen StargardtKhoảng 1 trên 50
Giảm nguy cơ tiến triển AMD (AREDS)25% trong 5 năm

Tổn thương oxy hóa tại võng mạc

Stress oxy hóa gây tích tụ mảnh vụn và chết tế bào RPE, biểu hiện qua drusen và teo địa lý trong AMD. Ty thể trong tế bào RPE đặc biệt dễ bị tổn thương do nồng độ ROS cao và khả năng sửa chữa mtDNA hạn chế. Trong bệnh võng mạc đái tháo đường, peroxynitrite (được hình thành từ superoxide và nitric oxide) làm cạn kiệt glutathione, gây tổn thương DNA và thúc đẩy apoptosis tế bào nội mô. Đối với tế bào cảm thụ ánh sáng, sự mất cân bằng oxy hóa khử dẫn đến chết tế bào theo chương trình (PCD) thông qua cả con đường phụ thuộc caspase và không phụ thuộc caspase (như calpain).

Liệu pháp điều trị nhắm vào stress oxy hóa

Các chiến lược điều trị bao gồm bổ sung chất chống oxy hóa, ức chế AGEs, điều trị kháng viêm và biến đổi gen. Nghiên cứu AREDS cho thấy bổ sung vitamin C, vitamin E, beta-carotene và kẽm làm giảm 25% nguy cơ tiến triển AMD. Tuy nhiên, AREDS2 cho thấy việc thêm lutein và zeaxanthin không làm giảm thêm nguy cơ. Các chất như edaravone (chất quét gốc tự do) đã cho thấy hiệu quả trong các mô hình tiền lâm sàng về thoái hóa võng mạc. Các liệu pháp gen nhắm vào việc tăng cường enzyme chống oxy hóa như SOD2 hoặc catalase đang được nghiên cứu trong các mô hình động vật.

Bình luận: Thông tin theo Brantley et al., 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các bằng chứng về hiệu quả của chất chống oxy hóa trong điều trị RP còn hạn chế và gây tranh cãi. Việc sử dụng các chất chống oxy hóa cần cân nhắc kỹ lưỡng về liều lượng và tác dụng phụ tiềm ẩn (ví dụ: beta-carotene và nguy cơ ung thư phổi ở người hút thuốc).
  • Khuyến khích bệnh nhân AMD tuân thủ chế độ bổ sung theo công thức AREDS2 đã được chứng minh.
  • Cần theo dõi sát bệnh nhân đái tháo đường vì stress oxy hóa là cơ chế nền tảng gây tổn thương vi mạch.
  • Cân nhắc vai trò của các yếu tố môi trường (hút thuốc, tiếp xúc ánh sáng) trong việc thúc đẩy stress oxy hóa võng mạc.
  • Các liệu pháp chống oxy hóa mới như edaravone hiện vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu tiền lâm sàng hoặc thử nghiệm nhỏ, chưa phải là tiêu chuẩn điều trị.

Tài liệu tham khảo:

Brantley, M. A. Jr., Umfress, A. C., & Sternberg, P. Jr., 2022, Mechanisms of Oxidative Stress in Retinal Injury, Ryan's Retina, 7th Ed., Vol. 1, Chapter 23, pp. 572-585.

Xem thêm