Nghiên cứu của Doleman và cộng sự (2015) trên 133 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) đã đánh giá hiệu quả của gabapentin dự phòng đối với đau sau phẫu thuật. Giảm đau dự phòng (preventive analgesia) được định nghĩa là phương pháp điều trị chống cảm thụ đau nhằm làm giảm đau từ các kích thích có hại cường độ cao trước, trong và sau khi tổn thương xảy ra, nhằm ngăn chặn quá trình xử lý cảm giác tại hệ thần kinh ngoại biên hoặc trung ương.
Sinh lý bệnh của giảm đau dự phòng
Sự nhạy cảm sau chấn thương (postinjury sensitization) xảy ra ở cả hệ thần kinh ngoại biên và trung ương (CNS) sau tổn thương phẫu thuật. Các thụ thể transient receptor potential vanilloid (TRPV) trên các sợi C nhỏ đóng vai trò quan trọng trong quá trình này. Khi bị kích hoạt bởi nhiệt, môi trường acid hoặc các chất trung gian viêm (prostaglandin E2, serotonin, bradykinin, epinephrine, ATP, interleukin-1a, interleukin-6, TNF, chemokines, nerve growth factor), các kênh TRPV tạo ra cảm giác đau rát. Sự kích hoạt này làm tăng dòng Na+ qua các kênh natri phụ thuộc điện thế (voltage-gated sodium channels), dẫn đến vòng xoắn bệnh lý làm tăng đau. Viêm do thần kinh (neurogenic inflammation) được trung gian bởi calcitonin gene-related peptide, substance P và neurokinin A, dẫn đến tình trạng đau do kích thích không gây đau (allodynia) hoặc tăng cảm đau (hyperalgesia).
Giảm đau dự phòng trong các nghiên cứu lâm sàng
Các nghiên cứu so sánh liệu pháp giảm đau liên tục trong suốt giai đoạn chu phẫu với giảm đau tiền phẫu (preemptive analgesia) chỉ thực hiện trước phẫu thuật. Một nghiên cứu lớn cho thấy không có lợi ích từ nhóm tiền phẫu sử dụng NSAIDs, opioid tĩnh mạch, ketamine tĩnh mạch, gây tê tại chỗ ngoại biên và giảm đau ngoài màng cứng. Tuy nhiên, dextromethorphan (một chất đối kháng thụ thể NMDA) cho thấy hiệu quả tiền phẫu. Phân tích của Doleman (2015) cho thấy gabapentin làm giảm tiêu thụ morphine tương đương 8,44 mg (khoảng tin cậy 7,26-9,62, p < 0,001) và giảm nhẹ điểm đau trong 24 giờ đầu. Cần lưu ý, gabapentin và pregabalin có thể gây an thần sau phẫu thuật, thậm chí kéo dài thời gian đặt nội khí quản trong phẫu thuật thần kinh.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu gabapentin (Doleman 2015) | 133 RCT |
| Giảm tiêu thụ morphine tương đương (gabapentin) | 8,44 mg (CI 7,26-9,62, p < 0,001) |
| Giảm điểm đau tối đa (1 giờ sau phẫu thuật) | 1,68 điểm trên thang 11 điểm |
| Nguy cơ suy thận (Cox 2 inhibitors) | Number needed to harm (NNH) là 73 |
Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain Medicine, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các nghiên cứu về giảm đau dự phòng thường gặp khó khăn do thiếu tiêu chuẩn khách quan để đo lường đau và sự đa dạng trong phác đồ đa mô thức. Việc sử dụng các thuốc như ketamine hoặc gabapentin cần cân nhắc kỹ tác dụng phụ an thần và tương tác thuốc.
Thách thức khái niệm về giảm đau dự phòng
Vết mổ phẫu thuật không tạo ra một kích thích đơn lẻ mà là sự tấn công liên tục của sợi C và sợi A-delta vào tủy sống. Do đó, một can thiệp giảm đau đơn lẻ trước rạch da khó có thể ngăn chặn toàn bộ quá trình này. Các yếu tố như kỹ thuật phẫu thuật, đặc điểm bệnh nhân và tình trạng viêm kéo dài làm phức tạp việc so sánh các nghiên cứu. Hiện nay, các chuyên gia khuyến cáo sử dụng giáo dục bệnh nhân trước phẫu thuật, phối hợp đa mô thức bao gồm gây tê vùng liên tục, acetaminophen, NSAIDs và gabapentinoids.
- Cần thực hiện giảm đau đa mô thức kéo dài suốt giai đoạn phẫu thuật và hồi phục thay vì chỉ tập trung vào giai đoạn tiền phẫu.
- Điều chỉnh liều lượng thuốc an thần và gây mê khi sử dụng gabapentinoids để tránh tình trạng an thần quá mức.
- Theo dõi sát chức năng thận khi sử dụng các thuốc ức chế Cox 2 do nguy cơ suy thận đã được ghi nhận.
- Cá thể hóa phác đồ giảm đau dựa trên loại phẫu thuật và đặc điểm bệnh nhân thay vì coi mọi tổn thương phẫu thuật là đồng nhất.
Tài liệu tham khảo:
Spofford CM, Hurley RW, 2018, Preventive Analgesia, Essentials of Pain Medicine, Chương 11, trang 105-110.