Kỹ thuật tái can thiệp bằng Excimer laser sau phẫu thuật khúc xạ

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Tổng quan về tái can thiệp bằng Excimer laser

Việc quyết định thực hiện tái can thiệp (enhancement) hoặc điều trị bổ sung trên giường giác mạc sau các phẫu thuật như LASIK, LASEK, EPILASIK hoặc PRK đóng vai trò quan trọng tương đương với thỏa thuận ban đầu giữa bác sĩ và bệnh nhân. Sự thành công của quá trình này phụ thuộc vào kiến thức, kinh nghiệm của bác sĩ nhãn khoa và mong muốn của bệnh nhân về kết quả thị giác tối ưu. Các yếu tố ảnh hưởng đến mức độ cải thiện thị lực bao gồm sai số cầu và loạn thị, phương pháp xác định trục loạn thị, thiết bị theo dõi (tracking devices) và sự hợp tác của bệnh nhân trong phòng laser.

Thời gian duy trì hiệu quả

Với thời gian theo dõi hơn 10 năm đối với phẫu thuật cắt giác mạc hình nan hoa (radial keratotomy), PRK và LASIK, đa số bệnh nhân duy trì kết quả tương đối ổn định nhưng không thể đảm bảo tuyệt đối. Trong nghiên cứu đánh giá tiến triển 10 năm của phẫu thuật cắt giác mạc hình nan hoa (PERK study, 1994), 43% mắt có sự thay đổi theo hướng viễn thị từ 1.00 D trở lên trong khoảng thời gian từ 6 tháng đến 10 năm sau phẫu thuật. Đối với bệnh nhân cận thị, mức độ cận thị càng cao thì việc đạt thị lực 20/20 càng khó khăn do mất hiệu quả ban đầu lớn hơn so với mắt cận thị nhẹ. Tác giả khuyến cáo không nên thực hiện phẫu thuật khúc xạ cho bệnh nhân trẻ có độ cận tiến triển >0.50 D trong vòng 1 năm trước đó. Tỷ lệ tái can thiệp muộn (sau 2 năm) của tác giả là 2%, thường sử dụng microkeratome 150 μm thay vì 130 μm như lần đầu.

Mắt lão thị và LASIK

Hiện nay chưa có công nghệ điều trị đồng thời cận thị và lão thị với kết quả thị giác xuất sắc ở cả khoảng cách xa và gần. Tuy nhiên, kết quả khả quan đã được ghi nhận trong việc quản lý mắt viễn thị kèm lão thị thông qua phương pháp monovision (undercorrection ở mắt cận hoặc overcorrection ở mắt viễn). Conductive keratoplasty (CK) có thể tạo ra độ dốc giác mạc với tính đa tiêu cự chức năng, cung cấp cải thiện tạm thời ở thị lực gần. Tuy nhiên, nhược điểm là cần thực hiện lặp lại khi lão thị tiến triển. Trong thực hành của tác giả, 90% bệnh nhân từ chối monovision hoặc có phàn nàn về sự không dung nạp khi tiến gần độ tuổi 50–55 do mờ thị lực xa.

Số lượng lần tái can thiệp

Trước khi tái can thiệp, cần đánh giá độ sâu cắt bỏ ban đầu, độ dày giác mạc, khả năng lật vạt và thời gian từ lần phẫu thuật LASIK trước đó. Có sự đồng thuận chung rằng cần bảo tồn 250 μm hoặc một nửa độ dày giác mạc ban đầu để tránh nguy cơ giãn lồi giác mạc (corneal ectasia). Các thủ thuật không vạt (flapless) như PRK cho phép tái can thiệp thường xuyên hơn do độ dày giường giác mạc còn lại lớn hơn, nhưng bệnh nhân phải chịu đựng sự khó chịu của quá trình hồi phục biểu mô.

Biến chứng và quản lý

Biến chứng phụ thuộc vào kỹ thuật phẫu thuật. Viêm bờ mi (blepharitis) cần được điều trị trước khi sàng lọc LASIK. Tác giả sử dụng fluoroquinolone 1 giọt mỗi giờ, 4 lần/ngày, bắt đầu 24 giờ trước phẫu thuật và 72 giờ sau phẫu thuật, kết hợp rửa bề mặt bằng dung dịch cân bằng (balanced salt solution) và sát khuẩn da mi bằng betadine, giúp không ghi nhận trường hợp nhiễm trùng nào trong 10 năm. Biến chứng đáng lo ngại nhất là sự phát triển biểu mô vào trong (epithelial ingrowth), được phân loại thành 4 giai đoạn theo Probst và Machat (2006). Giai đoạn nhẹ không ảnh hưởng thị lực, trong khi giai đoạn tiến triển gây loạn thị đáng kể và mờ thị lực, đòi hỏi phải lật vạt và loại bỏ biểu mô.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ tái can thiệp muộn (>2 năm)2%
Tỷ lệ thành công 20/20 (cận thị ≤ -3.00 D)95% mắt
Tỷ lệ tái can thiệp (cận thị ≥ -9.00 D)10-30%
Thay đổi viễn thị ≥ 1.00 D (PERK study)43% mắt
Tỷ lệ từ chối monovision (tuổi 50-55)90% bệnh nhân
Thời gian chờ tái can thiệp tối thiểu2-3 tháng
Bình luận: Thông tin theo Brightbill (2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc không nên kết hợp cắt bỏ mô laser (ablation) cùng lúc với việc loại bỏ biểu mô vào trong vì có thể kích thích sự tăng sinh tế bào. Việc sử dụng các dụng cụ như Beaver disposable blades để cạo sạch biểu mô và rửa kỹ là các bước then chốt để giảm tái phát.
  • Không thực hiện tái can thiệp sớm hơn 2 tháng (ưu tiên 3 tháng) sau phẫu thuật ban đầu.
  • Đảm bảo hai lần đo khúc xạ ổn định liên tiếp trước khi quyết định can thiệp.
  • Sử dụng kỹ thuật lật vạt cẩn thận, tránh làm tổn thương biểu mô để giảm nguy cơ epithelial ingrowth.
  • Luôn đánh giá độ dày giường giác mạc còn lại để phòng ngừa giãn lồi giác mạc.
  • Cân nhắc kỹ lưỡng trước khi chỉ định monovision cho bệnh nhân có nguy cơ không dung nạp cao.

Tài liệu tham khảo:

Brightbill, F. S., 2009, Chapter 97: Excimer laser enhancements, Corneal Surgery, 2nd Edition, pp. 871-874.

Xem thêm