Nghiên cứu về tế bào gốc (stem cells) trong nhãn khoa, đặc biệt là các thử nghiệm lâm sàng từ năm 2009 (NCT01217008) cho bệnh nhân tổn thương tủy sống và các thử nghiệm sau đó cho bệnh thoái hóa điểm vàng (AMD), đã mở ra tiềm năng tái tạo võng mạc bị tổn thương. Các loại tế bào gốc chính bao gồm tế bào gốc phôi người (hESCs), tế bào gốc đa năng cảm ứng (hiPSCs) và tế bào gốc trưởng thành, mỗi loại có đặc tính biệt hóa riêng biệt để thay thế các tế bào võng mạc bị mất.
Định nghĩa và phân loại tế bào gốc
Tế bào gốc được phân loại dựa trên nguồn gốc và khả năng biệt hóa. Tế bào gốc phôi (ESCs) có khả năng tự làm mới vô hạn và biệt hóa thành mọi loại tế bào cơ thể. Tế bào gốc đa năng cảm ứng (hiPSCs) được tạo ra từ tế bào soma trưởng thành, có đặc tính tương tự ESCs nhưng cho phép tạo ra các mô tự thân (autologous). Tế bào gốc trưởng thành thường ở trạng thái tĩnh (quiescent) trong mô, đóng vai trò sửa chữa tổn thương. Việc hiểu rõ cơ chế "stemness" và khả năng biệt hóa là nền tảng cho các liệu pháp thay thế tế bào.
Müller glial cells
Tế bào Müller glia được quan tâm như một nguồn tế bào gốc nội sinh. Ở các loài động vật bậc thấp, tế bào này có khả năng tái sinh võng mạc sau chấn thương. Trong võng mạc động vật có vú, các nghiên cứu đang tìm cách kích hoạt khả năng này thông qua các yếu tố phiên mã (như Ascl1) hoặc cytokine để thúc đẩy quá trình biệt hóa thành tế bào thần kinh võng mạc. Tế bào Müller cũng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cấu trúc võng mạc và có thể được sử dụng để vận chuyển các yếu tố thần kinh (neurotrophic factors) đến võng mạc.
Tế bào quang thụ cảm từ tế bào gốc
Việc biệt hóa tế bào gốc thành tế bào quang thụ cảm (photoreceptors) đã tiến triển từ nuôi cấy 2D sang 3D (retinal organoids). Các cấu trúc 3D này có khả năng tự tổ chức thành các lớp võng mạc, bao gồm cả các tế bào quang thụ cảm có khả năng phản ứng với ánh sáng. Tuy nhiên, việc cấy ghép các tế bào này vào võng mạc thoái hóa vẫn đối mặt với thách thức về tích hợp chức năng và hình thành synap với tế bào chủ. Các nghiên cứu gần đây cho thấy sự cải thiện thị lực có thể liên quan đến cơ chế trao đổi vật chất (material transfer) giữa tế bào hiến và tế bào chủ.
Tế bào biểu mô sắc tố võng mạc (RPE)
RPE là lớp đơn bào quan trọng duy trì sức khỏe của tế bào quang thụ cảm. Các phương pháp biệt hóa RPE từ PSCs đã được chuẩn hóa, cho phép tạo ra các lớp đơn bào (monolayer) có chức năng thực bào và vận chuyển ion. Hai phương pháp cấy ghép chính là tiêm huyền dịch tế bào (cell suspension) và cấy ghép miếng RPE (RPE-patch). Các nghiên cứu trên mô hình chuột RCS cho thấy sự sống sót và khả năng bảo vệ tế bào quang thụ cảm của RPE cấy ghép.
Tế bào tiền thân mạch máu võng mạc (VPs)
Võng mạc là cơ quan đòi hỏi chuyển hóa cao, do đó sự toàn vẹn của mạch máu là thiết yếu. Tế bào tiền thân mạch máu (VPs) từ hiPSCs có khả năng biệt hóa thành tế bào nội mô và tế bào quanh mạch (pericytes). Các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy VPs có khả năng di cư và tái tưới máu cho võng mạc thiếu máu cục bộ. Việc sử dụng các phương pháp nuôi cấy "naive" giúp cải thiện độ ổn định bộ gen và chức năng của các tế bào này.
Thử nghiệm lâm sàng và tính hợp pháp
Nhiều thử nghiệm lâm sàng đang được tiến hành để đánh giá tính an toàn và hiệu quả của liệu pháp tế bào gốc cho AMD, retinitis pigmentosa và các bệnh lý khác. Các câu hỏi về tính hợp pháp của liệu pháp bao gồm: nguồn gốc tế bào, quy trình biệt hóa, tính an toàn (nguy cơ u quái - teratoma) và sự giám sát của các cơ quan quản lý (FDA, PMDA). Thông tin theo [Ryan's Retina, 2022]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Số lượng dòng hESC (tháng 9/2020) | 484 dòng |
| Liều tiêm RPE (NCT01344993) | 50,000–200,000 tế bào/mắt |
| Áp lực nội nhãn mô hình I/R | 120 mm Hg trong 90 phút |
| Tỷ lệ tế bào không biệt hóa (naive) | dưới 10% |
Bình luận: Các liệu pháp tế bào gốc trong nhãn khoa đang ở giai đoạn chuyển giao từ nghiên cứu cơ bản sang thử nghiệm lâm sàng. Hạn chế lớn nhất hiện nay là khả năng tích hợp chức năng của tế bào cấy ghép vào mạng lưới thần kinh võng mạc phức tạp. Cần thận trọng với các tuyên bố về hiệu quả điều trị chưa qua kiểm chứng lâm sàng.
- Ưu tiên sử dụng các dòng tế bào gốc đã được kiểm định về tính ổn định bộ gen để tránh nguy cơ hình thành khối u.
- Cần theo dõi chặt chẽ phản ứng miễn dịch khi cấy ghép tế bào, ngay cả ở các vị trí được coi là đặc quyền miễn dịch.
- Kết hợp các phương pháp kỹ thuật mô (bioengineering) để tạo ra các miếng ghép RPE có cấu trúc tương đồng với màng Bruch.
- Sử dụng các phương pháp nuôi cấy "naive" để tối ưu hóa chức năng của tế bào tiền thân mạch máu.
Tài liệu tham khảo:
M. Valeria Canto-Soler, Teisha J. Rowland, Tea Soon Park, Dennis O. Clegg, Kapil Bharti, 2022, Stem Cells and Cellular Therapy for Retinal Degenerative Diseases, Ryan's Retina 7th Ed. Vol.1, Chapter 37, pp. 779-795.