Tài liệu Optician's Guide (2022) cung cấp các nguyên lý cơ bản về lăng kính (prism) và ứng dụng của chúng trong việc hiệu chỉnh thị lực cũng như kiểm tra kính thuốc. Lăng kính được định nghĩa là hai bề mặt quang học phẳng không song song, nghiêng một góc xác định, bao quanh một môi trường có chiết suất đồng nhất khác với môi trường bên ngoài.
Định nghĩa và cơ chế khúc xạ của lăng kính
Khi tia sáng đi từ môi trường chiết suất thấp (không khí) vào môi trường chiết suất cao hơn (thủy tinh), tia sáng bị bẻ cong về phía pháp tuyến. Khi tia sáng đi ra khỏi lăng kính vào không khí, nó bị khúc xạ ra xa pháp tuyến và hướng về phía đáy lăng kính. Tổng độ lệch của tia sáng từ tia tới đến tia ló được gọi là góc lệch (angle of deviation). Khi tia sáng bị lệch về phía đáy, hình ảnh của vật thể sẽ bị dịch chuyển về phía đỉnh (apex) của lăng kính.
Ứng dụng của lăng kính trong quang học
Sức mạnh của lăng kính được đo bằng đơn vị prism dioptre (D). Một lăng kính có công suất 1D làm lệch chùm tia sáng song song 1 cm ở khoảng cách 1 mét. Tương tự, 2D tạo ra độ dịch chuyển 2 cm và 5D tạo ra độ dịch chuyển 5 cm ở cùng khoảng cách 1 mét. Trong thấu kính hội tụ, các tia sáng đi qua rìa thấu kính sẽ bị khúc xạ mạnh hơn so với các tia đi gần tâm quang học (optical center). Các tia đi qua tâm quang học không bị khúc xạ.
Lăng kính và hiện tượng lệch tâm thấu kính
Thấu kính được coi là sự kết hợp của nhiều lăng kính hội tụ tại tâm quang học. Nếu tâm quang học của thấu kính không trùng với khoảng cách đồng tử (IPD) của bệnh nhân, thấu kính sẽ gây ra hiệu ứng lăng kính không mong muốn, dẫn đến mỏi mắt (eye strain). Mối quan hệ giữa công suất thấu kính, độ lệch tâm và hiệu ứng lăng kính được thể hiện qua công thức Prentice.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Công thức Prentice (độ lệch tâm) | d = (10 x P) / D |
| Công thức Prentice (độ lăng kính) | P = (D x d) / 10 |
| Công thức tính chênh lệch cạnh | Prism x size of lens x 0.019 = Edge difference |
| Ví dụ lệch tâm 10mm với kính 1.00D | 1D prism |
| Ví dụ lệch tâm 1mm với kính 10.00D | 1D prism |
Phát hiện lăng kính trong kính thuốc
Để phát hiện lăng kính trong một thấu kính, người thực hành có thể giữ kính trước mắt và quan sát một vật thể có đường thẳng. Nếu đường thẳng bị gãy khúc, lăng kính đang hiện diện. Hướng của đỉnh lăng kính được xác định dựa trên hướng lệch của đường thẳng. Phương pháp trung hòa (neutralising) được thực hiện bằng cách đặt một lăng kính có độ mạnh đã biết với đỉnh ngược hướng cho đến khi đường thẳng được nối liền trở lại. Ngoài ra, máy đo kính (lensometer) cũng được sử dụng để đo độ lăng kính. Trong hầu hết các máy, mỗi vòng tròn trên thang đo tương ứng với 1 prism dioptre. Đối với độ lăng kính cao hơn, cần sử dụng thêm phụ kiện gọi là bộ bù lăng kính (prism compensator). Ví dụ, thiết bị PENTAX OLH-1 lensometer có thể hiển thị 2.5 prism dioptre ở góc 90 độ.
Bình luận: Thông tin theo Optician's Guide, 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các công thức nêu trên là nền tảng vật lý quang học cơ bản. Cần lưu ý rằng việc tính toán độ lệch tâm chỉ là lý thuyết; trên thực tế, sự dung nạp lăng kính của mỗi bệnh nhân còn phụ thuộc vào khả năng hợp thị và tình trạng cơ vận nhãn.
- Luôn kiểm tra sự trùng khớp giữa tâm quang học của kính và IPD của bệnh nhân để tránh gây mỏi mắt do hiệu ứng lăng kính không mong muốn.
- Sử dụng phương pháp quan sát đường thẳng để sàng lọc nhanh sự hiện diện của lăng kính trong kính cũ của bệnh nhân.
- Sử dụng lensometer để xác định chính xác độ lăng kính và hướng đỉnh trước khi thực hiện các điều chỉnh hoặc thay thế kính.
- Áp dụng công thức Prentice để tính toán nhanh độ lăng kính phát sinh khi có sự sai lệch tâm trong quá trình mài lắp kính.
Tài liệu tham khảo:
Optician's Guide, 2022, Chapter 3: Prism, 2nd edition, pp. 15-18.