Quản lý đau hậu phẫu bằng truyền tĩnh mạch thuốc không opioid: Tổng quan lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Nhiều nghiên cứu đã đánh giá hiệu quả của việc truyền tĩnh mạch các thuốc không opioid (nonopioid) trong giai đoạn chu phẫu nhằm giảm đau và hạn chế sử dụng opioid sau phẫu thuật. Theo Benzon và cộng sự (2018), các thuốc như ketamine, lidocaine, naloxone, magnesium, esmolol và dexmedetomidine đã được nghiên cứu như các chất bổ trợ để giảm nhu cầu opioid hậu phẫu.

Truyền Ketamine tĩnh mạch

Ketamine là một chất đối kháng thụ thể NMDA (N-methyl-d-aspartate) không cạnh tranh và là thuốc chẹn kênh natri. Ketamine có thời gian bán thải từ 80-180 phút. Các nghiên cứu cho thấy ketamine có đặc tính giảm đau ở liều thấp, dưới mức gây mê. Tuy nhiên, thuốc có các tác dụng không mong muốn như khó chịu sau phẫu thuật, tích lũy chất chuyển hóa, dung nạp thuốc và các tác dụng phụ tâm thần (psychotomimetic side effects). Trong phẫu thuật cột sống, ketamine (1 mg/kg bolus, sau đó truyền 83 μg.kg-1.h-1) giúp giảm nhu cầu giảm đau và cải thiện sự hài lòng của bệnh nhân. Trong phẫu thuật bụng, liều 0,5 mg/kg bolus kèm truyền 2 μg.kg-1.min-1 trong 48 giờ giúp giảm điểm đau và tiêu thụ morphine. Tuy nhiên, ketamine không cho thấy hiệu quả trong phẫu thuật cắt cụt chi hoặc khi sử dụng kỹ thuật gây mê tĩnh mạch hoàn toàn (TIVA) với liều opioid cao.

Truyền Lidocaine tĩnh mạch

Lidocaine có đặc tính giảm đau ngoại biên và trung ương, giúp ức chế sự di chuyển của bạch cầu và hoạt hóa chuyển hóa. Trong phẫu thuật bụng, lidocaine (bolus 100 mg hoặc 1,5 mg/kg, sau đó truyền 2 mg/phút) đã được chứng minh giúp giảm điểm đau, giảm tiêu thụ opioid, rút ngắn thời gian liệt ruột và thời gian nằm viện. Một nghiên cứu trên 94 bệnh nhân phẫu thuật mở sọ cho thấy lidocaine (bolus 1,5 mg/kg, truyền 2 mg.kg-1.h-1) làm giảm tỷ lệ đau nhẹ. Tuy nhiên, hiệu quả của lidocaine không được ghi nhận trong phẫu thuật thay khớp háng toàn phần hoặc phẫu thuật bắc cầu động mạch vành. Lidocaine cũng được ghi nhận có khả năng điều chỉnh hoạt động viêm do phẫu thuật thông qua việc giảm nồng độ các cytokine tiền viêm.

Truyền Naloxone tĩnh mạch

Naloxone là một chất đối kháng thụ thể mu tinh khiết, thường được sử dụng để kiểm soát tác dụng phụ của opioid neuraxial như buồn nôn, nôn, suy hô hấp và bí tiểu. Các nghiên cứu cho thấy liều thấp naloxone (0,25 μg.kg-1.h-1 hoặc 1 μg.kg-1.h-1) có thể giảm tiêu thụ morphine mà không làm giảm hiệu quả giảm đau. Tuy nhiên, naloxone có thời gian bán thải alpha là 4 phút và beta là 55-60 phút, do đó cần truyền liên tục để duy trì nồng độ ổn định. Hiện tại, không có lợi ích bổ sung khi sử dụng naloxone qua PCA (patient-controlled analgesia) do sự khác biệt về dược động học.

Truyền Magnesium

Magnesium là ion nội bào phổ biến thứ hai, đóng vai trò quan trọng trong dẫn truyền thần kinh và tín hiệu tế bào. Magnesium hoạt động như một chất đối kháng thụ thể NMDA. Các nghiên cứu sử dụng liều bolus 30-50 mg/kg, sau đó truyền 10-15 mg.kg-1.h-1 cho thấy hiệu quả giảm đau và giảm tiêu thụ opioid đáng kể, đặc biệt trong phẫu thuật bụng và phụ khoa. Tuy nhiên, một nghiên cứu trên trẻ em phẫu thuật cắt amidan (liều 30 mg/kg, truyền 10 mg.kg-1.h-1) không cho thấy sự khác biệt về điểm đau hoặc nhu cầu thuốc giảm đau. Cần thêm các nghiên cứu để xác định vai trò của magnesium trong phẫu thuật ngoại trú.

Truyền Esmolol

Esmolol là thuốc chẹn thụ thể beta1 chọn lọc tim, có thời gian tác dụng ngắn (thời gian bán thải khoảng 9 phút). Esmolol giúp giảm nhu cầu thuốc mê và đáp ứng huyết động với các kích thích phẫu thuật. Trong phẫu thuật nội soi, esmolol giúp giảm tiêu thụ fentanyl và ondansetron, đồng thời tạo điều kiện xuất viện sớm. Esmolol được coi là một chiến lược hợp lệ để cải thiện đau hậu phẫu, đặc biệt ở quần thể phẫu thuật ngoại trú.

Chất chủ vận Alpha-2

Dexmedetomidine là chất chủ vận alpha-2 thường được sử dụng trong giai đoạn chu phẫu với liều khởi đầu 1 μg/kg trong 10 phút, sau đó duy trì 0,2-1,0 μg.kg-1.h-1. Thuốc có đặc tính an thần, giảm lo âu và giảm đau. Các nghiên cứu cho thấy dexmedetomidine giúp giảm nhu cầu opioid hậu phẫu, tuy nhiên có thể gây ra tác dụng phụ là nhịp tim chậm và an thần quá mức. Một meta-analysis trên 1792 bệnh nhân cho thấy dexmedetomidine giúp giảm tiêu thụ morphine nhưng làm tăng nguy cơ nhịp tim chậm.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Ketamine bolus0,5-1 mg/kg
Ketamine truyền40-100 mg.kg-1.h-1
Lidocaine bolus100 mg-1,5 mg/kg
Lidocaine truyền2-3 mg/phút (2 mg/phút cho bệnh nhân <70 kg)
Dexmedetomidine bolus1 μg/kg trong 10 phút
Dexmedetomidine truyền0,2-1,0 μg.kg-1.h-1
Magnesium bolus30-50 mg/kg
Magnesium truyền10-15 mg.kg-1.h-1
Bình luận: Thông tin theo Benzon và cộng sự (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các dữ liệu về truyền tĩnh mạch thuốc không opioid cho thấy tiềm năng lớn trong việc giảm tiêu thụ opioid và tác dụng phụ liên quan. Tuy nhiên, sự khác biệt về phác đồ, loại phẫu thuật và cỡ mẫu nhỏ trong nhiều nghiên cứu là hạn chế cần lưu ý. Việc áp dụng cần cá thể hóa dựa trên tình trạng bệnh nhân và loại phẫu thuật cụ thể.
  • Cân nhắc sử dụng ketamine liều thấp cho bệnh nhân phụ thuộc opioid để giảm nhu cầu giảm đau.
  • Sử dụng lidocaine truyền tĩnh mạch trong phẫu thuật bụng để hỗ trợ phục hồi chức năng ruột và giảm đau.
  • Theo dõi sát nhịp tim và huyết áp khi sử dụng dexmedetomidine do nguy cơ nhịp chậm.
  • Sử dụng esmolol để kiểm soát đáp ứng huyết động và giảm nhu cầu thuốc mê trong phẫu thuật.
  • Cần thận trọng khi sử dụng naloxone truyền tĩnh mạch do nguy cơ đảo ngược tác dụng giảm đau của opioid.

Tài liệu tham khảo:

Benzon HT, Shah RD, Benzon HT, 2018, Chapter 12: Perioperative Nonopioid Infusions for Postoperative Pain Management, Essentials of Pain Medicine and Regional Anesthesia, 3rd ed, 111-116.

Xem thêm