Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2016) chương 24 cung cấp hướng dẫn toàn diện về quản lý bệnh nhân thị lực thấp (low vision), một tình trạng ảnh hưởng đến hơn 6 triệu người tại Hoa Kỳ, trong đó hơn 75% bệnh nhân từ 65 tuổi trở lên. Thị lực thấp được định nghĩa là tình trạng suy giảm chức năng thị giác không thể điều chỉnh bằng kính thông thường hoặc kính áp tròng, đòi hỏi sự can thiệp chuyên biệt để cải thiện chất lượng cuộc sống.
Quản lý bệnh nhân thị lực thấp
Quản lý toàn diện bao gồm 6 bước: (1) khai thác tiền sử khởi phát và ảnh hưởng đến đời sống hàng ngày; (2) khám thị lực tốt nhất, thị trường, độ nhạy tương phản (contrast sensitivity) và nhận thức màu sắc; (3) đánh giá thị lực gần và kỹ năng đọc; (4) lựa chọn và kê đơn thiết bị hỗ trợ; (5) hướng dẫn sử dụng thiết bị; (6) theo dõi để củng cố kỹ năng. Việc đánh giá không nên trì hoãn trừ khi bệnh nhân đang trong giai đoạn điều trị y khoa hoặc phẫu thuật tích cực.
Khai thác tiền sử
Cần xác minh các đặc điểm khởi phát, các phương pháp điều trị đã thực hiện và thuốc đang sử dụng. Cần ghi nhận thái độ của bệnh nhân đối với tình trạng bệnh, đặc biệt là những kỳ vọng không thực tế về phục hồi chức năng. Việc tham khảo danh sách các hoạt động hàng ngày bị ảnh hưởng (như mua sắm, đọc báo, viết chữ) giúp thiết lập mục tiêu điều trị thực tế.
Khám lâm sàng
Không nên làm giãn đồng tử trước khi đánh giá thị lực thấp. Cần xác nhận tình trạng khúc xạ để loại trừ thay đổi đáng kể sau phẫu thuật. Bảng đo thị lực Early Treatment Diabetic Retinopathy Study (ETDRS) là tiêu chuẩn vàng, sử dụng thang đo LogMAR (logarithm of minimum angle of resolution) với khoảng cách 4m cho thị lực 20/20 đến 20/200, 2m cho thị lực dưới 20/200 đến 20/400, và 1m cho thị lực dưới 20/400. Lưới Amsler (Amsler grid) được sử dụng để đánh giá thị trường trung tâm và xác định mắt ưu thế.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Dân số thị lực thấp tại Hoa Kỳ | Hơn 6 triệu người |
| Tỷ lệ bệnh nhân >= 65 tuổi | Hơn 75% |
| Tỷ lệ bệnh nhân nhi | Khoảng 9% |
| Khoảng cách đo ETDRS (thị lực 20/20-20/200) | 4 mét |
| Khoảng cách đo ETDRS (thị lực <20/200 đến 20/400) | 2 mét |
| Khoảng cách đo ETDRS (thị lực <20/400) | 1 mét |
| Độ phóng đại của CCTV | 1.5x đến 45x |
| Giới hạn công suất kính lúp cầm tay | 4 đến 68 diopters |
Lựa chọn thiết bị và hướng dẫn bệnh nhân
Thiết bị hỗ trợ bao gồm 5 loại: (1) kính lúp lồi (spectacle, hand-held, stand-mounted); (2) kính viễn vọng (telescopes); (3) thiết bị phi quang học (nonoptical devices) như sách chữ lớn, thước đo, đồng hồ nói; (4) kính lọc và ánh sáng; (5) thiết bị điện tử như CCTV. Việc lựa chọn công suất kính dựa trên nghịch đảo của thị lực (ví dụ: thị lực 20/160 gợi ý kính 8 diopters). Bệnh nhân cần được hướng dẫn sử dụng dưới sự giám sát cho đến khi thành thạo.
Ảnh hưởng của bệnh lý mắt
Bệnh lý gây thị lực thấp chia làm 3 nhóm: (1) mờ đục môi trường (đục thủy tinh thể, bệnh giác mạc); (2) ám điểm trung tâm (thoái hóa hoàng điểm, bệnh thần kinh thị giác); (3) ám điểm ngoại vi (glaucoma giai đoạn cuối, viêm võng mạc sắc tố). Quản lý ám điểm trung tâm bao gồm đào tạo sử dụng vùng võng mạc ưu thế (preferred retinal locus - PRL) hoặc vùng võng mạc được đào tạo (trained retinal locus - TRL).
Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 2016; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cá thể hóa thiết bị hỗ trợ dựa trên nhu cầu chức năng thay vì chỉ dựa vào con số thị lực đơn thuần. Một hạn chế cần lưu ý là sự phụ thuộc vào khả năng thích nghi của bệnh nhân, đặc biệt là người cao tuổi, đòi hỏi sự kiên trì trong quá trình hướng dẫn.
- Không giãn đồng tử trước khi đánh giá thị lực thấp.
- Sử dụng bảng ETDRS thay vì bảng Snellen truyền thống để có độ chính xác cao hơn.
- Ưu tiên kính lúp lồi cho hơn 90% bệnh nhân cần hỗ trợ thị lực gần.
- Đào tạo sử dụng PRL cho bệnh nhân có ám điểm trung tâm để tối ưu hóa thị giác còn lại.
- Theo dõi bệnh nhân sau 2-3 tuần để điều chỉnh thiết bị và hoàn thiện đơn kính.
Tài liệu tham khảo:
Gwen K. Sterns, 2016, Low Vision, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 19th Ed, 995-1020.