Tại hội thảo AIOC 2026, Dr. Amit Raj đã trình bày về chiến lược quản lý đục thủy tinh thể do chấn thương (traumatic cataract), một tình trạng lâm sàng phức tạp đòi hỏi sự cá thể hóa trong điều trị. Đục thủy tinh thể do chấn thương chiếm 14% các trường hợp chấn thương mắt, với 27-65% các ca chấn thương có liên quan đến đục thủy tinh thể, thường gặp ở nam giới trẻ tuổi, cư dân vùng nông thôn và nhóm có điều kiện kinh tế thấp.
Cơ chế bệnh sinh và đánh giá lâm sàng
Cơ chế hình thành đục thủy tinh thể do chấn thương bao gồm sự giãn nở vùng xích đạo (equatorial expansion) do chấn thương đụng dập (blunt trauma), gây tổn thương các sợi thủy tinh thể. Trong trường hợp vỡ bao thủy tinh thể, thủy dịch thấm vào các sợi thủy tinh thể dẫn đến đục thủy tinh thể cấp tính. Việc đánh giá toàn diện là bắt buộc, bao gồm tiền sử chấn thương, thời gian xảy ra chấn thương, bệnh sử nhãn khoa và các bệnh lý toàn thân đi kèm. Cần ghi nhận thị lực, đặc biệt là khả năng định hướng ánh sáng (projection of rays). Nếu khả năng này không chính xác, cần nghi ngờ các tổn thương đoạn sau như bong võng mạc (retinal detachment) hoặc tổn thương thần kinh thị giác. Các thăm khám cần thiết bao gồm phản xạ đồng tử, nhãn áp (nếu cho phép), kiểm tra dấu hiệu tổn thương bao và dây chằng treo (zonular damage), cùng với soi đáy mắt giãn đồng tử để loại trừ zonular dialysis.
Công cụ chẩn đoán hình ảnh
Các phương tiện chẩn đoán hình ảnh đóng vai trò quan trọng trong việc lập kế hoạch phẫu thuật. B-scan là công cụ cơ bản cần thực hiện. Đối với các trường hợp nghi ngờ tổn thương hốc mắt, chụp CT scan là chỉ định ưu tiên. UBM (Ultrasound Biomicroscopy) được đánh giá là phương thức nhạy và đặc hiệu nhất so với AS-OCT (Anterior Segment Optical Coherence Tomography) trong việc đánh giá tổn thương cấu trúc tiền phòng. Trong những trường hợp khó xác định, có thể cân nhắc thực hiện các xét nghiệm điện sinh lý (electrophysiological test).
Chiến lược quản lý và phẫu thuật
Việc lựa chọn giữa phẫu thuật thì đầu (primary repair) và thì hai (secondary repair) phụ thuộc vào tình trạng cụ thể của từng ca bệnh. Phẫu thuật thì đầu có ưu điểm là phục hồi thị lực sớm, giảm nguy cơ tăng nhãn áp, giảm nguy cơ nhược thị (amblyopia), giảm khả năng dính mống mắt (synechia) và giảm chi phí nằm viện. Ngược lại, phẫu thuật thì hai giúp giảm viêm, cải thiện khả năng quan sát và tính toán công suất thủy tinh thể nhân tạo (IOL) chính xác hơn. Các thiết bị cần chuẩn bị bao gồm máy phaco, hệ thống cắt dịch kính trước (anterior vitrectomy), iris hook và các thiết bị giãn đồng tử. Đối với các trường hợp zonular dialysis, cần chuẩn bị sẵn CTR (Capsular Tension Ring) hoặc Cionni ring. Trong trường hợp không thể thực hiện xé bao (capsulorhexis) do bao quá dày, phẫu thuật viên cần chủ động cắt bao.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ mắc chấn thương mắt | 14% |
| Tỷ lệ chấn thương kèm đục thủy tinh thể | 27-65% |
| Phương pháp chẩn đoán nhạy nhất | UBM |
| Thời điểm phẫu thuật | Cá thể hóa (thì đầu hoặc thì hai) |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc quyết định thời điểm phẫu thuật cần cân nhắc kỹ giữa nguy cơ viêm nội nhãn và khả năng kiểm soát biến chứng zonular dialysis. Các ca lâm sàng được trình bày cho thấy tầm quan trọng của việc sử dụng nhuộm bao (capsular staining) và viscoelastic độ nhớt cao để bảo vệ cấu trúc nhãn cầu trong quá trình phẫu thuật.
- Luôn khai thác kỹ tiền sử chấn thương và thời gian xảy ra chấn thương.
- Thực hiện đầy đủ các thăm khám đoạn sau để loại trừ tổn thương võng mạc hoặc dị vật nội nhãn.
- Luôn chuẩn bị sẵn sàng các thiết bị hỗ trợ như CTR hoặc Cionni ring cho các ca nghi ngờ tổn thương dây chằng treo.
- Kiểm soát viêm và nhãn áp là yêu cầu bắt buộc trong quản lý hậu phẫu.
- Trong trường hợp giác mạc sẹo, có thể tính công suất IOL dựa trên mắt đối diện hoặc sử dụng thông số K1, K2 chuẩn (44.5D).
Tài liệu tham khảo:
Dr. Amit Raj, 2026, Management of Traumatic Cataract, AIOC 2026 IC132, Video ID: k_hA1bdJsoA.