Việc sử dụng opioid nội tủy (intrathecal - IT) đã trở thành thực hành gây mê lâm sàng phổ biến kể từ lần đầu tiên morphine được sử dụng theo đường này vào năm 1979. Các nghiên cứu trên người và động vật đã làm sáng tỏ cơ chế tác dụng, hồ sơ tác dụng phụ, dược lý học đáp ứng liều và các ứng dụng lâm sàng của opioid IT trong nhiều loại phẫu thuật như sản phụ khoa, chỉnh hình, lồng ngực, mạch máu, tim mạch, nhi khoa, tiết niệu và phẫu thuật bụng.
Cơ chế tác dụng của Opioid nội tủy
Thông tin cảm giác đau được truyền qua các sợi thần kinh hướng tâm, bao gồm sợi C không myelin hóa và sợi Aδ myelin hóa mỏng. Các sợi này giải phóng chất dẫn truyền thần kinh kích thích như substance P tại các tận cùng thần kinh ở phiến Rexed I, II và III của sừng sau tủy sống. Các thụ thể opioid nằm tại phiến Rexed I, II và V. Morphine IT ức chế sự truyền dẫn của substance P, được điều hòa bởi gamma-aminobutyric acid (GABA) ở tiền synap và glycine ở hậu synap. Tính ưa lipid (lipophilicity) là đặc tính then chốt quyết định tốc độ khởi phát và thời gian tác dụng. Các thuốc tan trong lipid cao như fentanyl và sufentanil có khởi phát nhanh nhưng thời gian tác dụng ngắn do nhanh chóng phân bố vào tủy sống. Ngược lại, các opioid ưa nước như morphine có khởi phát chậm, thời gian tác dụng kéo dài và tồn tại lâu trong dịch não tủy (CSF), làm tăng nguy cơ ức chế hô hấp muộn (12-24 giờ sau tiêm). Meperidine là một ngoại lệ, có đặc tính gây tê tại chỗ và thời gian tác dụng dài hơn fentanyl, dù tan trong lipid kém hơn.
Ưu điểm của Opioid nội tủy
Opioid IT có ưu điểm là liều dùng nhỏ hơn nhiều so với đường tĩnh mạch (IV) hoặc ngoài màng cứng, nồng độ trong huyết thanh thấp giúp hạn chế tác dụng toàn thân. Một liều morphine IT đơn lẻ từ 0,1-0,5 mg cung cấp 15-24 giờ giảm đau. Opioid IT không gây thay đổi huyết động, không gây phong bế vận động hay mất cảm giác, cho phép bệnh nhân vận động sớm. Ngoài ra, chúng có tác dụng tiết kiệm thuốc tê, cho phép giảm liều thuốc tê khi dùng nội tủy hoặc ngoài màng cứng.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Morphine (Liều khởi đầu/duy trì/tối đa) | 0,05-0,6 mg |
| Meperidine (Liều khởi đầu/duy trì/tối đa) | 10-100 mg |
| Fentanyl (Liều khởi đầu/duy trì/tối đa) | 10-50 μg |
| Sufentanil (Liều khởi đầu/duy trì/tối đa) | 2,5-12,5 μg |
| Tỷ lệ ức chế hô hấp | Dưới 1% |
| Tỷ lệ buồn nôn | 20-40% |
Tác dụng phụ của Opioid nội tủy
Tác dụng phụ đáng sợ nhất là ức chế hô hấp. Mặc dù tỷ lệ chung dưới 1%, nguy cơ tăng lên khi dùng liều cao, kết hợp với opioid toàn thân hoặc thuốc an thần, ở bệnh nhân lớn tuổi, béo phì, hoặc mắc hội chứng ngưng thở khi ngủ. Morphine IT có thể gây ức chế hô hấp muộn từ 6-12 giờ, thậm chí tới 19 giờ sau tiêm. Ngứa là tác dụng phụ phổ biến nhất, thường không liên quan đến giải phóng histamine. Buồn nôn và nôn xảy ra ở 20-40% bệnh nhân, thường trong vòng 4 giờ sau tiêm. Bí tiểu cũng thường gặp, đặc biệt ở nam giới, do ức chế hệ thần kinh phó giao cảm vùng cùng. Các tác dụng phụ hiếm gặp khác bao gồm co cứng cơ, rung giật cơ, nung mủ, nhìn đôi và co giật.
Ứng dụng lâm sàng trong giảm đau sau phẫu thuật
Nhiều nghiên cứu đã đánh giá morphine IT cho giảm đau sau phẫu thuật sản khoa, chỉnh hình, bụng và tim mạch. Đối với phẫu thuật lấy thai, liều 0,1 mg morphine IT được coi là tối ưu. Trong phẫu thuật chỉnh hình chi dưới, 0,3 mg morphine IT giúp giảm đáng kể nhu cầu morphine IV qua PCA. Trong phẫu thuật tim mạch, liều 5 μg/kg morphine IT cho hiệu quả giảm đau tốt hơn PCA IV, dù có thể kéo dài thời gian rút ống nội khí quản. Ở trẻ em, liều dưới 10 μg/kg morphine IT đã được chứng minh hiệu quả cho trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên.
Các chất bổ trợ cho Opioid nội tủy
Các chất bổ trợ như clonidine (15-30 μg) có thể cải thiện giảm đau nhưng làm tăng nguy cơ hạ huyết áp. Dexmedetomidine và magie cũng đã được nghiên cứu để tăng cường hiệu quả giảm đau hoặc kéo dài thời gian phong bế tủy sống mà không làm thay đổi huyết áp đáng kể.
Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain Medicine, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Cần lưu ý rằng việc theo dõi sát bệnh nhân sau tiêm opioid nội tủy là bắt buộc, đặc biệt là nguy cơ ức chế hô hấp muộn với morphine. Các dữ liệu về liều lượng và tác dụng phụ trong tài liệu là cơ sở quan trọng để cá thể hóa điều trị.
- Sử dụng liều thấp nhất có hiệu quả (ví dụ 0,1 mg morphine cho sản khoa) để giảm thiểu tác dụng phụ.
- Theo dõi sát hô hấp và tri giác bệnh nhân ít nhất 12-24 giờ sau tiêm morphine nội tủy.
- Cân nhắc các yếu tố nguy cơ như béo phì, ngưng thở khi ngủ và sử dụng đồng thời thuốc an thần.
- Sử dụng naloxone hoặc các thuốc đối kháng opioid để xử trí ức chế hô hấp hoặc ngứa khi cần thiết.
- Cá thể hóa lựa chọn opioid dựa trên tính ưa lipid để cân bằng giữa tốc độ khởi phát và thời gian tác dụng.
Tài liệu tham khảo:
Conlin N, Grant MC, Wu CW, 2018, Intrathecal Opioids for Postoperative Pain, Essentials of Pain Medicine, Chương 14, tr. 123-128.