Tiếp cận hệ thống bệnh nhân chảy nước mắt (Epiphora) trong thực hành lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
16.11.26
Last Updated

Trong buổi thảo luận Dry Eye Fireside Chat năm 2026, các chuyên gia đã trình bày quy trình tiếp cận hệ thống đối với bệnh nhân có triệu chứng chảy nước mắt (epiphora). Việc chẩn đoán chảy nước mắt thường là một quá trình loại trừ do tính chất đa yếu tố (multifactorial) của bệnh lý bề mặt nhãn cầu (ocular surface disease - OSD).

Khai thác bệnh sử và phân loại triệu chứng

Bước đầu tiên trong quy trình là khai thác bệnh sử chi tiết để xác định tính chất của triệu chứng. Việc xác định chảy nước mắt là một bên (unilateral) hay hai bên (bilateral) đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng chẩn đoán. Mặc dù khô mắt là nguyên nhân phổ biến nhất gây chảy nước mắt phản xạ (reflex tearing), đặc biệt khi triệu chứng xảy ra ở cả hai mắt, bác sĩ cần tránh giả định ngay lập tức đây là nguyên nhân duy nhất. Việc chỉ tập trung điều trị khô mắt mà không đào sâu vào các nguyên nhân khác thường dẫn đến tình trạng bệnh kéo dài và không được kiểm soát hiệu quả.

Khám thực thể và đánh giá giải phẫu

Quy trình khám thực thể được thực hiện theo hướng từ ngoài vào trong. Bác sĩ cần chú ý đặc biệt đến vị trí mi mắt (lid position) vì sự bất thường về vị trí mi có thể ảnh hưởng đến cơ chế dẫn lưu nước mắt qua mao dẫn (capillary action). Các tình trạng như entropion (quặm mi) hoặc ectropion (lộn mi), đặc biệt là lộn mi điểm lệ (punctal ectropion), là những nguyên nhân thường bị bỏ sót khi mi mắt trở nên lỏng lẻo. Ngoài ra, cần đánh giá độ kín của mi mắt bằng cách sử dụng đèn soi (transilluminator) để kiểm tra tình trạng hở mi (lagophthalmos) hoặc đóng mi không kín. Vị trí bình thường của mi trên là 1-2 mm dưới rìa giác mạc trên, trong khi mi dưới nên nằm ở hoặc hơi cao hơn rìa giác mạc dưới; bất kỳ sự hở củng mạc dưới (inferior scleral show) nào cũng được coi là bất thường.

Đánh giá hệ thống dẫn lưu lệ

Khi các yếu tố về mi mắt đã được loại trừ, bác sĩ cần chuyển sang đánh giá hệ thống dẫn lưu lệ bao gồm điểm lệ, tiểu quản (canaliculi) và túi lệ. Mặc dù các nghiệm pháp Jones 1 và Jones 2 có thể được sử dụng, nhiều bác sĩ ưu tiên thực hiện thủ thuật thông và bơm lệ đạo (probe and irrigation) vì tính chất vừa chẩn đoán vừa điều trị. Thủ thuật này giúp xác định tình trạng tắc nghẽn (obstruction) một cách khách quan. Ngay cả khi dịch có thể đi qua, điều này không loại trừ hoàn toàn tình trạng tắc nghẽn bán phần hoặc các bất thường sinh lý khác. Cần thận trọng khi thực hiện để tránh gây khó chịu cho bệnh nhân.

Ca lâm sàng: Sarcoidosis và tắc nghẽn lệ đạo

Tài liệu báo cáo một ca lâm sàng bệnh nhân nữ, người Mỹ gốc Phi, độ tuổi 60, có tiền sử khô mắt và bệnh sarcoidosis. Bệnh nhân xuất hiện tình trạng chảy nước mắt hai bên không đáp ứng với các phương pháp điều trị khô mắt tăng cường. Sau khi thực hiện thông và bơm lệ đạo, bác sĩ xác định có tắc nghẽn đáng kể và chuyển bệnh nhân đến chuyên khoa tạo hình mắt (oculoplastics). Kết quả phẫu thuật dacryocystorhinostomy (DCR) và sinh thiết mô cho thấy sự thâm nhiễm của các u hạt không hoại tử (noncaseating granulomas) do sarcoidosis vào túi lệ, gây tắc nghẽn. Đây là một ví dụ điển hình về việc cần duy trì sự cảnh giác đối với các bệnh lý hệ thống tiềm ẩn khi các phương pháp điều trị thông thường không hiệu quả.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu ca lâm sàng1 bệnh nhân nữ, 60 tuổi
Tỷ lệ sarcoidosis có thâm nhiễm túi lệtài liệu không nêu (ước tính 2% theo tác giả)
Phương pháp chẩn đoán tắc nghẽnThông và bơm lệ đạo (probe and irrigation)
Can thiệp phẫu thuậtDacryocystorhinostomy (DCR)
Bình luận: Thông tin theo Eyes On Eyecare - Optometry, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc không được chủ quan khi bệnh nhân có triệu chứng chảy nước mắt kéo dài dù đã được chẩn đoán khô mắt. Việc thực hiện thông lệ đạo là một bước quan trọng trong quy trình chẩn đoán phân biệt. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp số liệu thống kê lớn về độ nhạy/độ đặc hiệu của các nghiệm pháp, chủ yếu dựa trên kinh nghiệm lâm sàng của diễn giả.
  • Luôn duy trì quy trình khám hệ thống: Bệnh sử - Khám mi mắt - Đánh giá hệ thống dẫn lưu lệ.
  • Không giả định chảy nước mắt chỉ do khô mắt; luôn kiểm tra vị trí mi và tình trạng lộn mi điểm lệ.
  • Thực hiện thông và bơm lệ đạo sớm nếu các phương pháp điều trị bề mặt nhãn cầu không cải thiện triệu chứng.
  • Cân nhắc các bệnh lý hệ thống (như sarcoidosis) ở bệnh nhân có tắc nghẽn lệ đạo không rõ nguyên nhân.
  • Sử dụng nghiệm pháp snapback test để đánh giá độ lỏng lẻo của mi dưới.

Tài liệu tham khảo:

Damon Durker, Corey Lipman, 2026, A Step-By-Step Approach to Epiphora | Dry Eye Fireside Chat, Eyes On Eyecare - Optometry, Video ID: ja1oh3fKBV0.

Xem thêm