Bài giảng tại sự kiện AACO-OLS No.2 năm 2022 của Giáo sư Lai Wei đã trình bày các nghiên cứu về hệ vi sinh vật nội nhãn (intraocular microbiota) và vai trò tiềm tàng của chúng trong bệnh sinh thoái hóa hoàng điểm tuổi già (Age-related Macular Degeneration - AMD). Nghiên cứu tập trung vào việc xác định sự hiện diện của vi khuẩn trong dịch kính và mối liên hệ với các phản ứng viêm tại mắt.
Hệ vi sinh vật và bệnh lý toàn thân
Trong hai thập kỷ qua, hiểu biết về hệ vi sinh vật (microbiota) trên cơ thể người đã thay đổi đáng kể. Hệ vi sinh vật, đặc biệt là hệ vi sinh vật đường ruột (gut microbiota), đã được chứng minh có mối tương quan chặt chẽ với sức khỏe, sinh lý và bệnh lý của nhiều cơ quan. Các vấn đề chuyển hóa như béo phì, đái tháo đường, cũng như các bệnh lý miễn dịch như bệnh viêm ruột (Inflammatory Bowel Disease - IBD) và hen suyễn đều có liên quan đến hệ vi sinh vật. Hơn nữa, hệ vi sinh vật còn điều hòa kiểu hình bệnh lý trong các tình trạng như trầm cảm, bệnh tim mạch, Alzheimer và Parkinson. Trong lĩnh vực nhãn khoa, nghiên cứu năm 2015 của nhóm Rachel Caspi đã chỉ ra rằng viêm màng bồ đào tự miễn thực nghiệm (Experimental Autoimmune Uveitis - EAU) được điều hòa chặt chẽ bởi hệ vi sinh vật đường ruột; nếu loại bỏ vi khuẩn, tình trạng viêm nội nhãn gần như biến mất.
Phát hiện vi khuẩn trong dịch kính
Nhóm nghiên cứu đã phân tích mẫu dịch kính (aqueous humor) từ 1.000 bệnh nhân và phát hiện sự hiện diện của vi khuẩn, đặc biệt là P. acnes. Để loại trừ khả năng nhiễm khuẩn trong quá trình lấy mẫu, nhóm đã sử dụng các mẫu đối chứng âm tính và kỹ thuật hiển vi điện tử (electron microscope) để quan sát trực tiếp vi khuẩn trong mẫu dịch kính tươi không nuôi cấy. Kết quả cho thấy sự hiện diện của vi khuẩn hình que, không có các thành phần khác. Khi nuôi cấy trong môi trường sáp parafin lỏng, khoảng 90% mẫu cho kết quả dương tính với vi khuẩn, trung bình khoảng 2.700 dòng vi khuẩn mỗi mẫu. Các vi khuẩn này được xác nhận là còn sống và đang phân chia.
So sánh hệ vi sinh vật giữa các mô
Để khẳng định đây không phải là sự nhiễm khuẩn từ kết mạc hay da, nhóm đã sử dụng kỹ thuật giải trình tự sinh học (biogenomic sequencing) để so sánh cộng đồng vi sinh vật từ các mẫu dịch kính, kết mạc, huyết thanh và da trên cùng một bệnh nhân. Kết quả cho thấy tỷ lệ vi khuẩn trong dịch kính thấp hơn so với các mẫu khác, nhưng lại có sự khác biệt rõ rệt về thành phần gen vi sinh vật. Dựa trên nguyên lý đa dạng beta (beta diversity), dịch kính sở hữu một cộng đồng vi sinh vật đặc hiệu, không trùng lặp với các mô khác, khẳng định hệ vi sinh vật nội nhãn là một hệ sinh thái riêng biệt.
Mô hình bệnh sinh AMD
Nghiên cứu trên mô hình khỉ già cho thấy sự hiện diện của các tổn thương võng mạc tương tự như ở bệnh nhân AMD. Các vi khuẩn được phát hiện trong dịch kính có khả năng kích hoạt phản ứng viêm, đặc biệt là thông qua con đường bổ thể (complement activation), làm tăng biểu hiện của C5a, CFH, IL-1 beta và IL-18. Nhóm tác giả đề xuất mô hình bệnh sinh AMD là một quá trình viêm tại chỗ do vi khuẩn gây ra. Khi hệ miễn dịch không thể giải quyết triệt để sự xâm nhập của vi khuẩn, phản ứng viêm kéo dài sẽ gây tổn thương mô võng mạc, dẫn đến thoái hóa và có thể thúc đẩy quá trình tân mạch.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu dịch kính | 1.000 bệnh nhân |
| Tỷ lệ nuôi cấy dương tính | 90% mẫu |
| Số lượng dòng vi khuẩn trung bình | 2.700 dòng mỗi mẫu |
| Thời gian theo dõi mô hình khỉ | 35 ngày sau tiêm |
| Các chất trung gian viêm được ghi nhận | C5a, CFH, IL-1 beta, IL-18 |
Bình luận: Thông tin theo AACO-OLS No.2, 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Nghiên cứu này đưa ra giả thuyết mới về vai trò của vi khuẩn nội nhãn trong AMD, tuy nhiên cần thận trọng vì đây là nghiên cứu quan sát và mô hình thực nghiệm. Việc xác định vi khuẩn trong dịch kính cần được kiểm chứng bằng các nghiên cứu đa trung tâm với quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn nghiêm ngặt hơn để loại trừ hoàn toàn khả năng ngoại nhiễm.
- Cần xem xét hệ vi sinh vật nội nhãn như một yếu tố tiềm năng trong bệnh sinh các bệnh lý thoái hóa võng mạc.
- Kỹ thuật giải trình tự gen là công cụ quan trọng để phân biệt vi khuẩn nội nhãn với vi khuẩn từ môi trường hoặc bề mặt nhãn cầu.
- Phản ứng viêm qua trung gian bổ thể có thể là cơ chế cầu nối giữa sự hiện diện của vi khuẩn và tổn thương võng mạc trong AMD.
- Cần thêm các nghiên cứu về con đường xâm nhập của vi khuẩn vào khoang nội nhãn để hiểu rõ hơn về bệnh sinh.
Tài liệu tham khảo:
Lai Wei, 2022, Intraocular microbiota and its role in the pathogenesis of AMD, AACO-OLS No.2, Video ID: 23uEIwzpwqQ.