Tại hội thảo AIOC 2026, bài giảng của Giáo sư Sushmita Kaushik đã tổng kết kinh nghiệm thực tế về việc ứng dụng xét nghiệm di truyền trong chẩn đoán và quản lý các bệnh lý nhãn khoa phức tạp. Việc tích hợp thông tin di truyền không chỉ hỗ trợ xác định nguy cơ bệnh cho các thành viên trong gia đình mà còn giúp tiên lượng bệnh, đặc biệt trong các trường hợp chẩn đoán lâm sàng không chắc chắn.
Ứng dụng lâm sàng của xét nghiệm di truyền
Xét nghiệm di truyền giúp bác sĩ nhãn khoa dự đoán nguy cơ mắc bệnh của các thành viên trong gia đình, từ đó lập kế hoạch theo dõi cho những người không có triệu chứng (asymptomatic members). Đối với các biến thể gen như CYP1B1, việc xác định kiểu gen giúp tiên lượng mức độ nghiêm trọng của bệnh. Trong các trường hợp chẩn đoán lâm sàng khó khăn, xét nghiệm di truyền đóng vai trò then chốt trong việc hỗ trợ ra quyết định điều trị và tư vấn di truyền (genetic counseling). Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc trao đổi chặt chẽ với phòng xét nghiệm để tối ưu hóa kết quả chẩn đoán.
Bài học từ các ca lâm sàng thực tế
Tác giả chia sẻ kinh nghiệm về một bệnh nhi bị glaucoma khởi phát ở trẻ sơ sinh (neonatal onset glaucoma), đã trải qua nhiều phẫu thuật như cắt bè củng giác mạc (trabeculectomy) và đặt ống dẫn lưu nhưng không kiểm soát được nhãn áp. Sau khi thực hiện giải trình tự exome mục tiêu (targeted exome sequencing), kết quả ban đầu âm tính, nhưng sau đó phát hiện biến thể nội tại (intronic variant) trong gen NF1. Việc thăm khám lại cho thấy các đốm cà phê sữa (cafe au lait spots) - dấu hiệu thường xuất hiện muộn ở thập kỷ đầu đời. Một trường hợp khác là bệnh nhi bị glaucoma một mắt kèm sụp mi, được chẩn đoán mắc NF1. Ngoài ra, tác giả cũng lưu ý về các hội chứng như SOX2 (từng bị nhầm với bệnh xơ cứng củ - tuberous sclerosis) và PAX6 trong bệnh lý aniridia. Việc phân tích kiểu hình (phenotype) cực kỳ quan trọng để định hướng cho phòng xét nghiệm tìm kiếm đúng gen mục tiêu.
Cảnh báo về biến chứng iatrogenic và tương tác thuốc
Một bài học đắt giá được rút ra là nguy cơ gây hội chứng Cushing do sử dụng steroid liều cao sau phẫu thuật goniotomy ở bệnh nhân có biến thể gen USP11. Đặc biệt, tác giả cảnh báo về việc sử dụng acetazolamide (Diamox) ở bệnh nhân mắc bệnh lý CA5A (thiếu hụt carbonic anhydrase 5A). Bệnh nhân này đã bị suy giảm chuyển hóa nghiêm trọng, nhiễm toan chuyển hóa và tăng amoniac máu (hyperammonemia) sau khi dùng thuốc, phải điều trị tích cực tại ICU trong 5 ngày. Sau khi xác định được nguyên nhân do thiếu hụt CA5A, bệnh nhân được khuyến cáo tránh các loại thuốc ức chế carbonic anhydrase.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu | Tài liệu không nêu |
| Biến thể gen liên quan glaucoma | CYP1B1, NF1, SOX2, PAX6, FOXC1, CA5A |
| Thời gian theo dõi ICU (ca CA5A) | 5 ngày |
| Tác dụng phụ steroid | Hội chứng Cushing iatrogenic |
| Tương tác thuốc nguy hiểm | Acetazolamide ở bệnh nhân thiếu hụt CA5A |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các ca lâm sàng được trình bày cho thấy tầm quan trọng của việc kết hợp kiểu hình lâm sàng với xét nghiệm di truyền (Next-Generation Sequencing - NGS). Hạn chế của tài liệu là không cung cấp dữ liệu thống kê về độ nhạy/độ đặc hiệu của các xét nghiệm được đề cập. Cần thận trọng khi ngoại suy các ca bệnh đơn lẻ này vào thực hành lâm sàng đại trà.
- Luôn xem xét nguyên nhân di truyền ở các ca glaucoma khởi phát sớm hoặc không đáp ứng điều trị thông thường.
- Phối hợp chặt chẽ với chuyên gia di truyền để chọn lựa phương pháp xét nghiệm (Sanger sequencing vs NGS) phù hợp với nghi vấn lâm sàng.
- Thận trọng khi sử dụng acetazolamide ở bệnh nhân có tiền sử bệnh lý chuyển hóa chưa rõ nguyên nhân.
- Theo dõi sát cân nặng và các dấu hiệu nội tiết khi sử dụng steroid kéo dài ở trẻ em sau phẫu thuật nhãn khoa.
Tài liệu tham khảo:
Sushmita Kaushik, 2026, Does Genetic Testing help in the clinic, AIOC 2026 GP19, Video ID: JjjqcE6a0aA.