Tài liệu chương 23 sách Corneal Surgery (2009) tổng quan về kỹ thuật vạt kết mạc (conjunctival flaps) và ghép màng ối (amniotic membrane transplantation) trong quản lý các bệnh lý bề mặt nhãn cầu phức tạp. Các phương pháp này đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định bề mặt, giảm đau và hỗ trợ lành thương khi các biện pháp nội khoa thất bại.
Chỉ định vạt kết mạc
Vạt kết mạc được chỉ định cho các trường hợp loét nhiễm trùng khó điều trị (herpes, nấm, vi khuẩn Pseudomonas, Acanthamoeba), các rối loạn bề mặt nhãn cầu có khuyết biểu mô dai dẳng (persistent epithelial defects - PED), bệnh lý khô mắt, bệnh giác mạc bọng (bullous keratopathy), mỏng giác mạc tiến triển và hỗ trợ cấu trúc (tectonic support). Trong các trường hợp loét giác mạc do herpes, vạt kết mạc giúp giảm viêm và đau hiệu quả. Nghiên cứu của Paton và Milauskas (1970) trên 122 mắt cho thấy chỉ 4 mắt có tình trạng viêm dai dẳng sau phẫu thuật. Alino và cộng sự (1998) báo cáo tỷ lệ co rút vạt là 11,4% trong 61 mắt được theo dõi.
Kỹ thuật vạt kết mạc
Kỹ thuật vạt Gundersen (total advancement flap) bao gồm việc bóc tách kết mạc khỏi bao Tenon để giảm co rút. Chiều cao vạt cần đạt 16–18 mm phía trên rìa giác mạc, với tỷ lệ 1,5 mm kết mạc cho mỗi 1 mm giác mạc cần che phủ. Vạt được cố định bằng chỉ 10-0 nylon. Đối với vạt tiến triển một phần (partial advancement flap), kỹ thuật này được sử dụng cho các vùng mỏng giác mạc ngoại vi. Các biến chứng chính bao gồm thủng vạt (buttonhole), co rút vạt, hình thành nang biểu mô, sụp mi (ptosis) và tái phát bệnh lý.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ co rút vạt (Alino et al.) | 11,4% trong 61 mắt |
| Tỷ lệ co rút vạt toàn phần | Trung bình 8% |
| Tỷ lệ co rút vạt một phần | Trung bình 23% |
| Sụp mi sau phẫu thuật | 1–3 mm |
| Thời gian lành thương trung bình (màng ối) | 2,1 tuần |
Ghép màng ối
Màng ối (amniotic membrane) là mô thai có đặc tính chống viêm, chống tạo mạch và chống xơ hóa, thúc đẩy tái tạo biểu mô. Màng ối được sử dụng như một mảnh ghép (graft) hoặc miếng đệm (patch) trong điều trị loét giác mạc, thủng giác mạc không do chấn thương, bệnh giác mạc bọng và PED. Nghiên cứu của Prabhasawat và cộng sự báo cáo tỷ lệ lành thương dài hạn của PED đạt 82%. Màng ối cũng là lựa chọn thay thế vạt kết mạc trong phẫu thuật mộng thịt, u bề mặt nhãn cầu và các bệnh lý bề mặt nhãn cầu do sẹo (cicatricial ocular surface diseases).
Bình luận: Thông tin theo Corneal Surgery, 2009; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật vạt kết mạc hiện nay ít được thực hiện hơn do sự phổ biến của màng ối và kính tiếp xúc điều trị. Cần lưu ý rằng vạt kết mạc làm giảm khả năng quan sát tiền phòng và đo nhãn áp bằng nhãn áp kế applanation.
- Ưu tiên sử dụng màng ối cho các khuyết hổng bề mặt lớn cần tái tạo biểu mô mà không muốn gây sẹo kết mạc.
- Luôn kiểm tra kỹ tình trạng bao Tenon khi bóc tách vạt Gundersen để đảm bảo vạt không bị co rút.
- Sử dụng chỉ 10-0 nylon và neo vào củng mạc (episclera) để ngăn ngừa co rút vạt.
- Cân nhắc màng ối đa lớp cho các trường hợp loét giác mạc sâu hoặc thủng nhỏ.
- Theo dõi sát tình trạng sụp mi sau phẫu thuật vạt kết mạc do bóc tách quá cao ở cùng đồ trên.
Tài liệu tham khảo:
Zoumalan CI, Cockerham GC, Foster CS, 2009, Conjunctival flaps and amniotic membrane transplantation, Corneal Surgery, 207-215.