Nghệ thuật khám mắt cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Từ tiếp cận tâm lý đến kỹ thuật lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
28.8.26
Last Updated

Việc thăm khám nhãn khoa cho trẻ sơ sinh, trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ luôn là một thử thách lớn đối với các bác sĩ và kỹ thuật viên nhãn khoa. Không giống như người trưởng thành, nhóm bệnh nhân này thường không thể hợp tác tự nguyện, dễ sợ hãi, quấy khóc hoặc không có khả năng diễn đạt triệu chứng. Những khó khăn này thường dẫn đến các khoảng trống trong chẩn đoán nếu người khám không nắm vững các kỹ thuật chuyên biệt và tâm lý học nhi khoa. Tài liệu này cung cấp một cái nhìn toàn diện về cách thức tiếp cận, các phương pháp đánh giá thị lực, khám thực thể và xử trí các rối loạn nhãn khoa thường gặp ở trẻ nhỏ, nhấn mạnh vai trò không thể thay thế của người chăm sóc trong quá trình thăm khám.

Bản chất của sự hợp tác trong thăm khám nhi khoa

Bản chất của một buổi khám mắt thành công cho trẻ nhỏ không chỉ nằm ở kỹ thuật chuyên môn mà còn ở khả năng thiết lập mối quan hệ với cả trẻ và người chăm sóc. Trẻ em cần cảm thấy mình có quyền kiểm soát môi trường xung quanh. Việc cho phép trẻ ngồi trên lòng cha mẹ, khám phá phòng khám hoặc cầm nắm các thiết bị (như đèn soi đáy mắt) giúp giảm bớt sự lo âu. Về mặt sinh lý, người khám cần hiểu rằng trẻ có khoảng chú ý rất ngắn, do đó, các thao tác phải diễn ra nhanh chóng, dứt khoát và mang tính chất trò chơi. Việc sử dụng các phần thưởng hoặc sự phân tâm (như đồ chơi, phim hoạt hình) là chìa khóa để duy trì sự hợp tác.

Phương pháp đánh giá thị lực và các kỹ thuật hỗ trợ

Đánh giá thị lực ở trẻ nhỏ đòi hỏi sự linh hoạt tùy theo độ tuổi và khả năng nhận thức. Đối với trẻ sơ sinh, việc quan sát khả năng cố định thị giác (fixation) và theo dõi vật thể là nền tảng. Khi trẻ lớn hơn, các bảng đo thị lực chuyên biệt được áp dụng. Một điểm mấu chốt là việc che mắt để kiểm tra thị lực từng mắt phải được thực hiện tuyệt đối, tránh tình trạng trẻ nhìn lén qua kẽ ngón tay hoặc xung quanh miếng che, điều này có thể tạo ra hiệu ứng lỗ kim (pinhole effect) làm sai lệch kết quả.

Phương phápĐối tượng áp dụngNguyên lý cốt lõi
CSM/GSMTrẻ sơ sinh/trẻ chưa biết nóiĐánh giá khả năng cố định trung tâm, ổn định và duy trì
Preferential LookingTrẻ nhũ nhiDựa trên xu hướng tự nhiên của trẻ khi nhìn vào các hình ảnh có độ tương phản cao
Sheridan Gardiner/HOTVTrẻ 3-5 tuổiSử dụng thẻ đối chiếu giúp trẻ tự tin hơn khi không cần gọi tên chữ cái
VEPTrẻ không hợp tácĐo đáp ứng điện thế của vỏ não thị giác đối với kích thích hình ảnh

Phân tích chuyên sâu về các cạm bẫy lâm sàng

Một trong những sai lầm phổ biến là việc đánh giá quá thấp hoặc quá cao khả năng của trẻ. Ví dụ, sự hiện diện của rung giật nhãn cầu (nystagmus) ở trẻ sơ sinh không đồng nghĩa với mù lòa hoàn toàn. Hơn nữa, việc sử dụng thuốc nhỏ mắt giãn đồng tử cần hết sức thận trọng. Các bác sĩ cần lưu ý rằng trẻ sinh non hoặc trẻ có bệnh lý toàn thân (tim mạch, thần kinh) có thể nhạy cảm hơn với các tác dụng phụ của thuốc.

Việc duy trì sự trung thực với trẻ là nguyên tắc tối thượng. Đừng bao giờ nói dối rằng việc nhỏ thuốc sẽ không đau, thay vào đó, hãy đánh lạc hướng trẻ bằng cách đếm số hoặc cho trẻ cầm nắm dụng cụ để tạo cảm giác an toàn và làm chủ tình huống.

Thông điệp thực hành lâm sàng

  • Xây dựng niềm tin: Luôn giới thiệu bản thân với trẻ trước khi nói chuyện với cha mẹ. Hãy biến buổi khám thành một trò chơi để giảm thiểu sự sợ hãi.
  • Kỹ thuật che mắt: Sử dụng băng dính giấy 2-inch để che mắt tuyệt đối khi đo thị lực, tránh dùng tay trẻ hoặc miếng che nhựa mà trẻ có thể nhìn lén.
  • Quản lý thuốc nhỏ mắt: Luôn thông báo cho cha mẹ về mục đích và tác dụng phụ của thuốc. Với trẻ dưới 1 tuổi, ưu tiên sử dụng nồng độ atropine thấp (0.5%) để tránh biến chứng toàn thân.
  • Tôn trọng tư thế đầu: Ở trẻ có rung giật nhãn cầu, hãy cho phép trẻ giữ tư thế đầu bất thường (điểm triệt tiêu - null point) vì đây là cơ chế tự nhiên giúp trẻ đạt thị lực tốt nhất.

Tài liệu tham khảo:

Levin, A. V. (2013). Chapter 24: Examination of the newborn, infant and small child. In: The Ophthalmic Assistant: A Text for Allied and Associated Ophthalmic Personnel (9th ed.), pp. 469-479. Elsevier Inc.

Xem thêm