Bệnh Lý Thượng Củng Mạc Và Củng Mạc: Từ Nhận Diện Lâm Sàng Đến Chiến Lược Điều Trị Miễn Dịch Toàn Thân

Bs Ngô Hữu Thế
12.9.26
Last Updated

Trong thực hành nhãn khoa hàng ngày, triệu chứng "mắt đỏ" là một trong những lý do khám bệnh phổ biến nhất nhưng cũng ẩn chứa nhiều thách thức chẩn đoán lớn nhất. Ranh giới giữa một tình trạng lành tính, tự giới hạn như viêm thượng củng mạc (episcleritis) và một bệnh lý đe dọa thị lực nghiêm trọng như viêm củng mạc (scleritis) thường rất mong manh. Thảm kịch lâm sàng xảy ra khi bác sĩ nhầm lẫn giữa hai thể bệnh này: viêm củng mạc không chỉ bào mòn và làm thủng nhãn cầu mà còn là "tiếng chuông cảnh báo" đầu tiên của các bệnh lý tự miễn hệ thống tiềm ẩn có nguy cơ tử vong cao như bệnh viêm đa mạch granuloma (GPA) hay viêm khớp dạng thấp.

Sự thiếu sót trong việc nắm vững cấu trúc giải phẫu vi mạch khu vực thượng củng mạc - củng mạc, cũng như thái độ chủ quan trước các cơn đau nhức sâu trong hốc mắt, có thể dẫn đến việc chậm trễ chỉ định các phác đồ ức chế miễn dịch toàn thân kịp thời. Để xử trí thành công nhóm bệnh lý này, người bác sĩ lâm sàng cần thấu hiểu bản chất sinh lý bệnh học, khả năng phân biệt hình thái mạch máu dưới kính hiển vi sinh học, và kỹ năng phối hợp liên khoa nhằm bảo tồn không chỉ thị giác mà cả tính mạng cho người bệnh.

Bản chất vi mạch và cơ chế sinh lý bệnh của mô củng mạc

Để giải mã được hình ảnh lâm sàng của viêm thượng củng mạc và viêm củng mạc, trước hết cần nhìn lại cấu trúc giải phẫu mạch máu vùng bề mặt nhãn cầu. Củng mạc là một mô liên kết sợi tương đối thiếu mạch máu, receiving dưỡng chất chủ yếu từ mạng lưới mạch máu thượng củng mạc (episcleral vascular plexus) bao phủ phía trên. Mạng lưới này được chia thành hai tầng rõ rệt: mạng lưới thượng củng mạc nông (superficial episcleral plexus) di động dễ dàng trên lớp củng mạc sâu, và mạng lưới thượng củng mạc sâu (deep episcleral plexus) nằm sát và gắn chặt vào bề mặt củng mạc.

Trong viêm thượng củng mạc, phản ứng viêm chỉ giới hạn ở lớp thượng củng mạc nông. Các mạch máu ở tầng nông giãn nở mạnh, tạo nên màu đỏ tươi (brick-red). Khi nhỏ thuốc co mạch phenylephrine 2.5% hoặc 10%, mạng lưới nông này nhanh chóng co lại và làm mắt trắng trở lại. Ngược lại, viêm củng mạc đại diện cho một phản ứng viêm xuyên suốt toàn bộ chiều dày của vỏ củng mạc (full-thickness inflammation), kèm theo phù nề và thâm nhiễm tế bào viêm nặng nề. Phản ứng này lôi kéo cả mạng lưới thượng củng mạc sâu giãn nở, tạo ra màu đỏ tía (deep blue-red hay violaceous hue) đặc trưng. Mạng lưới mạch máu sâu này hoàn toàn không đáp ứng với phenylephrine nhỏ tại chỗ.

Về mặt miễn dịch học, viêm củng mạc hoại tử thường liên quan đến phức hợp miễn dịch lắng đọng tại thành mạch (Phản ứng quá mẫn Type III) gây ra viêm mạch tắc mạch (vaso-occlusive vasculitis), hoặc phản ứng quá mẫn qua trung gian tế bào (Type IV) hình thành các ổ viêm u hạt (granulomatous inflammation). Sự tắc nghẽn các vi mạch nuôi dưỡng dẫn đến thiếu máu cục bộ, hoại tử củng mạc và làm lộ màng bồ đào bên dưới.

Phân loại lâm sàng và các phát hiện dữ liệu cốt lõi

Bệnh lý viêm thượng củng mạc và củng mạc được chia thành nhiều thể lâm sàng với thái độ xử trí và tiên lượng hoàn toàn khác nhau. Việc đánh giá chính xác dựa trên triệu chứng đau, hình thái tổn thương và phân tích chùm sáng đèn khe là chìa khóa then chốt.

  • Viêm thượng củng mạc đơn thuần (Simple episcleritis): Khởi phát cấp tính, đỏ mắt khu trú (thường ở khe mi) hoặc lan tỏa, kèm cảm giác khó chịu nhẹ. Bệnh tự khỏi trong vài ngày đến vài tuần nhưng dễ tái phát.
  • Viêm thượng củng mạc dạng nốt (Nodular episcleritis): Khởi phát từ từ hơn, xuất hiện một hoặc nhiều nốt viêm ấn đau ở vùng khe mi. Lớp củng mạc sâu bên dưới hoàn toàn không bị dày lên.
  • Viêm củng mạc trước không hoại tử (Anterior non-necrotizing scleritis): Thường gặp ở thập niên thứ 5 của cuộc đời với cảm giác đau nhức sâu, dữ dội. Dạng lan tỏa (diffuse) gây đỏ toàn bộ hoặc một phần tứ giáp; dạng nốt (nodular) tạo ra các nốt củng mạc màu đỏ tía, làm đẩy lùi chùm sáng đèn khe lên trên. Có đến hơn 10% trường hợp dạng nốt có thể tiến triển thành dạng hoại tử nếu không được điều trị kịp thời.
  • Viêm củng mạc trước hoại tử có viêm (Anterior necrotizing scleritis with inflammation): Thể bệnh cực kỳ hung mãn, 60% xuất hiện ở cả hai mắt. Cơn đau dữ dội lan ra xung quanh hốc mắt, thái dương, làm mất ngủ và ít đáp ứng với thuốc giảm đau thông thường. Thể tắc mạch (vaso-occlusive) và thể u hạt (granulomatous) dẫn đến mất mô củng mạc diện rộng.
  • Thủng hoại tử củng mạc (Scleromalacia perforans): Là thể viêm củng mạc hoại tử không có phản ứng viêm trên lâm sàng, đặc trưng ở phụ nữ lớn tuổi có tiền sử viêm khớp dạng thấp tiến triển lâu năm. Bệnh hoàn toàn không đau, tiến triển âm thầm làm mỏng củng mạc và lộ màng bồ đào.
  • Viêm củng mạc sau (Posterior scleritis): Viêm phần củng mạc phía sau xích đạo nhãn cầu. Bệnh nhân bị đau mắt, giảm thị lực. Soi đáy mắt phát hiện nếp gấp hắc mạc, bong võng mạc dịch tụ, phù gai thị hoặc khối u subretinal màu vàng nâu. Kỹ thuật siêu âm B-scan đóng vai trò quyết định với dấu hiệu "T-sign" đặc trưng (dịch trong khoang Tenon kết hợp với bao thần kinh thị).
Thể lâm sàngĐặc điểm Cơn đauMàu sắc & Dấu hiệu Đèn kheLiên quan Bệnh toàn thânChiến lược Điều trị chính
Viêm thượng củng mạcKhông đau hoặc khó chịu nhẹĐỏ tươi; co mạch với phenylephrine; chùm sáng đèn khe không bị đẩy lệchRất hiếm (< 5%)Nước mắt nhân tạo; Corticoid nhẹ tại chỗ nếu cần
Viêm củng mạc trước không hoại tửĐau nhức sâu, lan lên đầu/tránĐỏ tía (sâu); không co với phenylephrine; chùm sáng bị đẩy lệch lên trênKhoảng 30-50%NSAIDs toàn thân; Steroid đường uống khi NSAIDs thất bại
Viêm củng mạc hoại tử có viêmĐau dữ dội, dồn dập, mất ngủ, kháng thuốc giảm đauKhu vực vô mạch (non-perfusion), hoại tử mô củng mạc, lộ hắc mạcRất cao (Viêm khớp dạng thấp, GPA, PAN)Steroid toàn thân liều cao (IV/Oral) + Thuốc ức chế miễn dịch/Sinh học
Scleromalacia perforansHoàn toàn KHÔNG ĐAUMảng hoại tử củng mạc khô, mỏng dần, lộ màng bồ đào màu xám/xanhGần 100% (Viêm khớp dạng thấp tiến triển)Ức chế miễn dịch toàn thân sớm; Phẫu thuật ghép củng mạc nếu dọa thủng
Viêm củng mạc sauĐau khi vận động nhãn cầu, giảm thị lựcNếp gấp hắc mạc, phù gai thị, dấu hiệu "T-sign" trên siêu âm B-scan~33% ở người > 55 tuổiSteroid toàn thân liều cao phối hợp ức chế miễn dịch

Phân tích chuyên sâu và các cạm bẫy lâm sàng nguy hiểm

Một trong những sai lầm phổ biến và nguy hiểm nhất của bác sĩ lâm sàng là tiêm Corticoid cạnh nhãn cầu (periocular steroid injection) cho bệnh nhân viêm củng mạc hoại tử. Trong điều kiện mô củng mạc đang bị thiếu máu cục bộ và phân hủy enzym nghiêm trọng, việc tiêm steroid tại chỗ sẽ làm ức chế tổng hợp collagen, ngăn cản quá trình lành vết thương và có thể gây thủng nhãn cầu ngay lập tức. Tiêm steroid cạnh nhãn cầu chỉ được phép cân nhắc trong một số trường hợp viêm củng mạc không hoại tử chọn lọc.

Cạm bẫy thứ hai nằm ở hiện tượng Scleromalacia perforans. Việc thiếu hụt triệu chứng đau và không có hiện tượng sung huyết đỏ mắt làm bác sĩ dễ bỏ sót hoặc đánh giá thấp mức độ nguy hiểm. Nhận diện các mảng hoại tử màu xám nhạt gần rìa trên nền mắt "yên lặng" ở một bệnh nhân biến dạng khớp cổ tay/bàn tay là tình huống điển hình đòi hỏi phải hội chẩn chuyên khoa Cơ Xương Khớp cấp bách.

"Khoảng 50% bệnh nhân viêm củng mạc có liên quan đến bệnh lý mạch máu collagen hoặc bệnh nhiễm trùng hệ thống. Viêm củng mạc hoại tử không đơn thuần là một tổn thương tại mắt, mà là dấu hiệu tiên báo của một quá trình viêm mạch hệ thống đang bùng phát. Nếu không điều trị miễn dịch toàn thân tích cực, tỷ lệ tử vong do biến cố mạch máu ở nhóm bệnh nhân này có thể lên tới 36% trong vòng 3 năm."

Bên cạnh đó, chiến lược điều trị nội khoa cần tuân thủ bậc thang nghiêm ngặt. Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) đường uống (như Indomethacin, Flurbiprofen) là lựa chọn hàng đầu cho viêm củng mạc trước không hoại tử. Tuy nhiên, nếu không đáp ứng hoặc đối với thể hoại tử, bắt buộc phải chuyển sang Prednisolone đường uống (1.0–1.5 mg/kg/ngày) hoặc truyền Methylprednisolone tĩnh mạch liều cao (Pulse therapy). Khi Steroid không thể dung nạp, không kiểm soát được bệnh hoặc cần giảm liều (steroid-sparing), các thuốc ức chế miễn dịch kinh điển (Methotrexate, Azathioprine, Cyclophosphamide) hoặc các tác nhân sinh học kháng TNF-alpha (Infliximab) và kháng CD20 (Rituximab) phải được đưa vào phác đồ kịp thời.

Thông điệp mang về cho bác sĩ lâm sàng

  • Phân biệt chính xác bằng Test Phenylephrine và Đèn khe: Luôn quan sát độ sâu của chùm sáng sinh học và đáp ứng co mạch để tách biệt viêm thượng củng mạc nông (lành tính) với viêm củng mạc sâu (nguy hiểm).
  • Tuyệt đối KHÔNG tiêm Steroid cạnh nhãn cầu khi có hoại tử: Đây là chống chỉ định tuyệt đối trong thể viêm củng mạc hoại tử do nguy cơ làm thủng nhãn cầu do tiêu mô củng mạc.
  • Tầm soát bệnh tự miễn toàn thân bài bản: Bắt buộc chỉ định các xét nghiệm tầm soát tối thiểu ở bệnh nhân viêm củng mạc: Yếu tố dạng thấp (RF), ANA, ANCA (cANCA/pANCA), Anti-phospholipid, X-quang ngực và các xét nghiệm huyết thanh học loại trừ nhiễm trùng (Syphilis, HZV, TB).
  • Cảnh giác với dấu hiệu "T-sign" trên Siêu âm B-scan: Khi bệnh nhân đau nhức mắt không rõ nguyên nhân kèm mờ mắt hoặc phù gai thị, siêu âm mắt là chỉ định bắt buộc để phát hiện viêm củng mạc sau (dịch khoang Tenon bao quanh thần kinh thị).
  • Phối hợp đa chuyên khoa sớm: Thiết lập mối quan hệ chặt chẽ với chuyên khoa Dị ứng - Miễn dịch lâm sàng hoặc Cơ Xương Khớp để cá thể hóa phác đồ ức chế miễn dịch toàn thân, bảo vệ thị lực và nâng cao tiên lượng sống cho bệnh nhân.

Tài liệu tham khảo:

Salmon JF. Chapter 9: Episclera and Sclera. In: Kanski's Synopsis of Clinical Ophthalmology. 9th ed. Elsevier; 2020:153-159.

Xem thêm