Bệnh lý võng mạc dịch kính hắc mạc trội trên nhiễm sắc thể thường (ADVIRC): Nhận diện dải sắc tố chu biên hình vòng qua một ca lâm sàng điển hình

Bs Ngô Hữu Thế
20.9.26
Last Updated

Trong thực hành lâm sàng nhãn khoa, việc tiếp cận một bệnh nhân có tổn thương sắc tố võng mạc chu biên luôn là một thách thức lớn. Ranh giới giữa các bệnh lý thoái hóa võng mạc di truyền thường rất mong manh, dễ dẫn đến những chẩn đoán nhầm lẫn kinh điển, đặc biệt là với bệnh Viêm võng mạc sắc tố (Retinitis Pigmentosa - RP). Sự xuất hiện của một bệnh nhân nữ 57 tuổi với bệnh cảnh đục thủy tinh thể khởi phát sớm (đã phẫu thuật ở tuổi 46) kèm theo dải tăng sắc tố dạng vòng đồng tâm ở vùng chu biên võng mạc là một minh chứng điển hình. Ca lâm sàng này không chỉ mở ra một góc nhìn sâu sắc về bệnh lý võng mạc dịch kính hắc mạc trội trên nhiễm sắc thể thường (ADVIRC) mà còn nhắc nhở chúng ta về tầm quan trọng của việc phân tích kiểu hình đa phương tiện và di truyền học trong nhãn khoa hiện đại.

Bản chất sinh lý bệnh và vai trò của đột biến gen BEST1

ADVIRC (Autosomal Dominant Vitreoretinochoroidopathy) là một bệnh lý võng mạc dịch kính hắc mạc di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường hiếm gặp. Bản chất của bệnh lý này bắt nguồn từ các đột biến điểm (missense mutations) trên gen BEST1 (trước đây gọi là VMD2), dẫn đến sự thay đổi quá trình cắt nối (splicing) của tiền mARN (pre-mRNA). Gen BEST1 mã hóa cho bestrophin-1, một kênh vận chuyển ion clorua phụ thuộc canxi nằm ở màng đáy bên của tế bào biểu mô sắc tố võng mạc (RPE).

Khi kênh bestrophin-1 bị khiếm khuyết, sự trao đổi ion và dịch giữa biểu mô sắc tố võng mạc và khoang dưới võng mạc bị rối loạn nghiêm trọng. Sự tích tụ của các chất chuyển hóa không được đào thải tạo nên dải sắc tố chu biên dạng vòng đặc trưng. Dải sắc tố này bắt đầu từ vùng ora serrata (vùng chuyển tiếp giữa võng mạc và thể mi) và kéo dài về phía sau, kết thúc bằng một ranh giới rất rõ ràng ở vùng xích đạo nhãn cầu. Sự tổn thương RPE tiến triển này không chỉ khu trú ở chu biên mà theo thời gian sẽ lan dần vào vùng trung tâm, gây thoái hóa tế bào nón và tế bào que, dẫn đến suy giảm thị lực trung tâm và thị lực ban đêm.

Đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán phân biệt

Bệnh nhân trong ca lâm sàng là một phụ nữ 57 tuổi, đến khám với tình trạng mờ mắt trung tâm nhẹ và giảm thị lực hoàng hôn ở cả hai mắt. Tiền sử nhãn khoa ghi nhận bệnh nhân đã được phẫu thuật đục thủy tinh thể cả hai mắt và đặt thể thủy tinh nhân tạo phòng trước từ năm 46 tuổi (một biểu hiện của đục thủy tinh thể khởi phát sớm - presenile cataract). Khám đáy mắt phát hiện dải tăng sắc tố dạng vòng thô ráp ở chu biên võng mạc cả hai mắt, ranh giới phía sau rất rõ nét tại vùng xích đạo.

Để tránh nhầm lẫn với các bệnh lý võng mạc chu biên khác, việc thực hiện chẩn đoán phân biệt dựa trên các đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng là vô cùng quan trọng:

Bệnh lýKiểu di truyềnĐặc điểm võng mạc chu biênBiểu hiện đi kèmĐiện sinh lý (ERG/EOG)
ADVIRCTrội (AD)Dải sắc tố dạng vòng đồng tâm từ ora serrata đến xích đạoĐục thủy tinh thể sớm, vi nhãn cầu, góc đóng, phù hoàng điểmEOG giảm nặng; ERG bình thường ở giai đoạn sớm, giảm dần về sau
Viêm võng mạc sắc tố (RP)Trội, ẩn hoặc liên kết XTế bào xương (bone spicules) rải rác, co nhỏ mạch máu võng mạcQuáng gà nặng, thu hẹp thị trường hình ốngERG giảm nặng đến tiêu hủy hoàn toàn từ sớm
Hội chứng Goldmann-FavreẨn (AR)Thoái hóa sắc tố chu biên, phân tách võng mạc (schisis)Quáng gà, tăng nhạy cảm với ánh sáng xanh (S-cone)ERG đặc trưng với sóng S-cone ưu thế
Hội chứng WagnerTrội (AD)Sắc tố chu biên, màng dịch kính, dịch kính rỗngCận thị nặng, đục thủy tinh thể, bong võng mạcERG giảm từ trung bình đến nặng
Hội chứng MRCSTrội (AD)Thoái hóa hắc võng mạc chu biênVi nhãn cầu, đục thủy tinh thể, phình hắc mạc phía sauCả ERG và EOG đều giảm nặng

Phân tích tiến triển dài hạn và các cạm bẫy lâm sàng

Một trong những điểm đắt giá nhất của ca lâm sàng này là quá trình theo dõi kéo dài tới 13 năm. Ở tuổi 46, bệnh nhân chỉ có biểu hiện dải sắc tố chu biên và đục thủy tinh thể. Tuy nhiên, khi bước sang tuổi 70, hình ảnh chụp cắt lớp võng mạc (OCT) và ảnh chụp đáy mắt đã ghi nhận sự xuất hiện của các drusen quanh hoàng điểm và tình trạng teo biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) vùng trung tâm. Điều này chứng minh rằng ADVIRC không phải là một bệnh lý tĩnh lặng hay chỉ khu trú ở chu biên, mà là một quá trình thoái hóa pan-retinal tiến triển chậm.

Về mặt điện sinh lý, ca lâm sàng này phản ánh một hiện tượng rất đặc trưng của các bệnh lý liên quan đến gen BEST1. Ở giai đoạn sớm (tuổi 46), kết quả điện võng mạc (ERG) của bệnh nhân hoàn toàn bình thường ở cả hệ tế bào nón và tế bào que. Tuy nhiên, điện nhãn cầu (EOG) - vốn phản ánh trực tiếp hoạt động của màng đáy RPE - thường bị suy giảm nghiêm trọng ngay từ đầu. Sự suy giảm chức năng tế bào nón trên ERG chỉ xuất hiện rõ rệt sau nhiều thập kỷ tiến triển.

"Sự tương phản giữa một kết quả ERG bình thường ở giai đoạn sớm và một chỉ số EOG giảm sâu là chìa khóa vàng hướng tới chẩn đoán các bệnh lý liên quan đến BEST1, giúp bác sĩ lâm sàng tránh được cái bẫy chẩn đoán nhầm với Viêm võng mạc sắc tố thông thường."

Chiến lược quản lý và theo dõi bệnh nhân ADVIRC

Hiện tại, chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu để đảo ngược quá trình thoái hóa sắc tố chu biên trong ADVIRC. Chiến lược quản lý chủ yếu tập trung vào việc phát hiện và điều trị các biến chứng có thể đe dọa thị lực:

  • Phù hoàng điểm dạng nang (CME): Đây là biến chứng thường gặp gây giảm thị lực trung tâm. Điều trị có thể bao gồm corticoid tiêm dưới bao Tenon, tiêm nội nhãn, hoặc nhỏ mắt tại chỗ, kết hợp với các thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) và thuốc ức chế men carbonic anhydrase (CAIs).
  • Tân mạch võng mạc chu biên: Mặc dù hiếm gặp, tân mạch có thể gây xuất huyết dịch kính nghiêm trọng. Phương pháp điều trị là quang đông võng mạc chu biên (PRP) hoặc phẫu thuật cắt dịch kính nếu có xuất huyết dịch kính không tự hấp thu.
  • Đục thủy tinh thể khởi phát sớm: Phẫu thuật lấy thủy tinh thể và đặt IOL giúp cải thiện đáng kể thị lực và giảm triệu chứng chói sáng cho bệnh nhân.
  • Chế độ theo dõi: Khuyến cáo tái khám định kỳ hàng năm nếu bệnh ổn định. Nếu bệnh nhân có triệu chứng mới hoặc phát hiện tiến triển trên OCT, tần suất theo dõi cần được tăng lên.

Thông điệp lâm sàng cốt lõi

  • Nghĩ ngay đến ADVIRC trước một bệnh nhân có dải sắc tố dạng vòng đồng tâm ở chu biên võng mạc kèm tiền sử đục thủy tinh thể khởi phát sớm (presenile cataract).
  • Xét nghiệm di truyền tìm đột biến gen BEST1 là tiêu chuẩn vàng để khẳng định chẩn đoán và tư vấn di truyền cho gia đình.
  • Điện võng mạc (ERG) và Điện nhãn cầu (EOG) là bộ đôi công cụ điện sinh lý không thể thiếu; sự sụt giảm nghiêm trọng của EOG trong khi ERG giai đoạn đầu bình thường là dấu hiệu chỉ điểm quan trọng.
  • Cần theo dõi sát nguy cơ xuất hiện phù hoàng điểm dạng nang (CME) và tân mạch võng mạc để can thiệp kịp thời bằng corticoid hoặc quang đông võng mạc, tránh tổn thương thị lực không hồi phục.

Tài liệu tham khảo:

Chen, C. J., & Goldberg, M. F. (2025). Bilateral Peripheral Pigmentary Changes in a Woman. In Clinical Cases in Medicine (Chapter 9, pp. 56-60).

Xem thêm