Bong võng mạc: Từ bản chất sinh lý bệnh, phân loại lâm sàng đến chiến lược can thiệp phẫu thuật tối ưu

Bs Ngô Hữu Thế
12.9.26
Last Updated

Bong võng mạc là một trong những cấp cứu hàng đầu trong ngành Nhãn khoa, đòi hỏi sự chẩn đoán chính xác và xử trí kịp thời để bảo tồn thị lực cho bệnh nhân. Trong thực hành lâm sàng, việc phân biệt rõ ranh giới giữa các hình thái bong võng mạc—co kéo, dịch thấm, hay nguyên phát do vết rách—cùng với việc đánh giá các tổn thương thoái hóa võng mạc ngoại vi luôn là bài toán đòi hỏi sự tinh tế. Sự nhầm lẫn giữa một tổn thương thoái hóa tách võng mạc (retinoschisis) lành tính và một vết bong võng mạc thực sự có thể dẫn đến những chỉ định phẫu thuật không cần thiết, hoặc ngược lại, bỏ sót những tổn thương có nguy cơ cao tiến triển thành bong võng mạc co kéo hay rách võng mạc cấp tính. Việc nắm vững cơ chế sinh lý bệnh và các hình thái tổn thương giải phẫu không chỉ giúp bác sĩ lâm sàng đưa ra chiến lược điều trị tối ưu mà còn tiên lượng chính xác thị lực cho người bệnh.

Cơ chế sinh lý bệnh và sự phân tách các lớp võng mạc

Về mặt giải phẫu học và sinh lý bệnh, sự toàn vẹn của thị giác phụ thuộc vào tính bám dính giữa lớp võng mạc cảm thụ thị giác (neurosensory retina - NSR) và lớp biểu mô sắc tố võng mạc (RPE). Sự chia tách giữa hai lớp này tạo ra khoảng dưới võng mạc và tích tụ dịch dưới võng mạc (SRF). Dựa vào cơ chế hình thành dịch và lực tác động, bong võng mạc được chia thành ba nhóm chính có đặc điểm sinh học hoàn toàn riêng biệt.

Bong võng mạc do vết rách (Rhegmatogenous Retinal Detachment - RRD) xuất hiện khi có tổn thương xuyên thấu toàn bộ chiều dày lớp võng mạc cảm thụ. Quá trình bong dịch kính sau (PVD) cấp tính tạo ra lực co kéo động lên các vùng dịch kính-võng mạc bám dính bất thường, xé rách võng mạc và mở đường cho dịch dịch kính đã thoái hóa lỏng xâm nhập vào khoang dưới võng mạc. Ngược lại, bong võng mạc do co kéo (Tractional RD) diễn ra do sự co rút mạn tính của các màng xơ mạch trên bề mặt võng mạc mà không nhất thiết phải có vết rách. Trong khi đó, bong võng mạc dịch thấm (Exudative RD) là hậu quả của sự tổn hại hàng rào máu-võng mạc hoặc sự thoát dịch từ các mạch máu tân tạo, khối u hay phản ứng viêm màng bồ đào.

Bên cạnh đó, việc phân biệt thoái hóa tách võng mạc (Retinoschisis) với bong võng mạc là một điểm then chốt trong chẩn đoán. Tách võng mạc là sự chia tách nội tại ngay trong các lớp của võng mạc cảm thụ (thường ở lớp sợi rối ngoài hoặc lớp sợi thần kinh), dẫn đến ám điểm tuyệt đối nhưng tiên lượng lành tính và hiếm khi tiến triển, khác biệt hoàn toàn với tính chất di động và nguy cơ mất thị lực nghiêm trọng của bong võng mạc thực sự.

Phân loại lâm sàng và các phương pháp can thiệp hiện nay

Dưới đây là bảng tổng hợp đối chiếu các đặc điểm lâm sàng, cơ chế sinh lý bệnh và nguyên tắc xử trí giữa các thể bong võng mạc và tổn thương liên quan được hệ thống hóa trong tài liệu:

Thể bệnh / Tổn thươngCơ chế sinh lý bệnh chínhĐặc điểm hình thái & Triệu chứngChiến lược xử trí ưu tiên
Thoái hóa tách võng mạcTách các lớp võng mạc cảm thụ (lớp sợi rối ngoài/sợi thần kinh)Gờ võng mạc gồ nhẹ, cố định, ám điểm tuyệt đối; thường vô triệu chứngTheo dõi định kỳ; chỉ phẫu thuật khi có vết rách cả 2 lớp tiến triển
Bong võng mạc do vết rách (RRD)Vết rách toàn chiều dày + dịch kính lỏng chui xuống dưới võng mạcVõng mạc gồ lồi, nếp gợn sóng, chớp sáng, ruồi bay, khuyết thị trườngBơm khí nội nhãn (Pneumatic), Ấn độn củng mạc, hoặc Cắt dịch kính (PPV)
Bong võng mạc co kéo (TRD)Màng xơ mạch co kéo mạn tính (đái tháo đường, trauma)Võng mạc dạng lõm, dịch nông cố định, không chớp sáng, tiến triển chậmPhẫu thuật cắt dịch kính kết hợp bóc màng co kéo khi dọa hoàng điểm
Bong võng mạc dịch thấm (ERD)Thoát dịch từ mạch máu u, viêm hoặc tân mạch màng mạchBề mặt trơn nhẵn, di động cao (dấu hiệu shifting fluid), không có vết ráchĐiều trị nguyên nhân gốc (nội khoa, laser u, chống viêm)

Bình luận chuyên sâu về lựa chọn phẫu thuật và nguy cơ biến chứng

Việc quyết định phương pháp điều trị phẫu thuật trong bong võng mạc do vết rách phụ thuộc rất lớn vào tính chất tổn thương, mức độ phức tạp và tình trạng của hoàng điểm. Với các vết rách đơn giản ở phía trên, kỹ thuật bơm khí nội nhãn (pneumatic retinopexy) mang lại hiệu quả cao với mức độ xâm lấn tối thiểu. Ngược lại, ấn độn củng mạc (scleral buckling) vẫn giữ vai trò trụ cột ở những bệnh nhân trẻ tuổi, còn thấu kính hoặc có rách dạng dính đĩa (dialysis). Cắt dịch kính qua cuống mi mắt (Pars Plana Vitrectomy - PPV) đã trở thành lựa chọn hàng đầu cho các ca phức tạp có rách khổng lồ, bệnh lý võng mạc dịch kính tăng sinh (PVR) hoặc đục môi trường trong.

Sự xuất hiện của bệnh lý võng mạc dịch kính tăng sinh (PVR) là nguyên nhân thất bại muộn phổ biến nhất sau phẫu thuật bong võng mạc. Việc nhận diện sớm các dấu hiệu PVR như nếp gấp võng mạc cố định, đục dịch kính dạng "bụi thuốc lá" và sự co dính màng trên võng mạc đóng vai trò quyết định trong việc thay đổi chiến lược phẫu thuật từ ấn độn đơn thuần sang cắt dịch kính toàn bộ kết hợp đệm nội nhãn bằng dầu silicone hoặc khí nở.

Ngoài ra, khi sử dụng các chất đệm nội nhãn mạn tính như dầu silicone, phẫu thuật viên phải đối mặt với các biến chứng dài hạn bao gồm tăng nhãn áp thứ phát do nhũ tương hóa dầu, đục thủy tinh thể tiến triển và bệnh giác mạc dải (band keratopathy). Việc tạo lỗ mở mống mắt phía dưới (inferior iridotomy) là bước bắt buộc để phòng ngừa nghẽn đồng tử ở mắt bơm dầu silicone.

Thông điệp lâm sàng mang về

  • Phân biệt chính xác bản chất tổn thương: Cần khám kỹ đáy mắt vùng ngoại vi để phân biệt rõ tách võng mạc (retinoschisis) lành tính với bong võng mạc thực sự nhằm tránh chỉ định can thiệp phẫu thuật dư thừa.
  • Đánh giá nguy cơ của vết rách: Các vết rách võng mạc có triệu chứng chớp sáng/ruồi bay cấp tính, vết rách dạng hình chữ U (U-tear) hoặc nằm ở phía trên có nguy cơ tiến triển thành RRD cao nhất và cần được quang đông laser phòng ngừa kịp thời.
  • Tận dụng dấu hiệu dịch di động (Shifting Fluid): Dấu hiệu dịch dưới võng mạc di chuyển theo tư thế là đặc trưng cốt lõi của bong võng mạc dịch thấm, giúp định hướng tìm nguyên nhân toàn thân hoặc khối u thay vì can thiệp phẫu thuật võng mạc co kéo/vết rách.
  • Cá thể hóa chỉ định phẫu thuật: Lựa chọn giữa ấn độn củng mạc, bơm khí nội nhãn hay cắt dịch kính qua cuống mi mắt (PPV) dựa trên độ tuổi, tình trạng thể thủy tinh, vị trí/số lượng vết rách và sự có mặt của PVR.
  • Quản lý biến chứng sau bơm đệm nội nhãn: Luôn duy trì lỗ mở mống mắt chu biên phía dưới khi bơm dầu silicone và theo dõi sát nguy cơ nhũ tương hóa dầu gây glaucoma thứ phát hay bệnh giác mạc dải.

Tài liệu tham khảo:

Salmon JF. Retinal Detachment. In: Kanski's Synopsis of Clinical Ophthalmology. 9th ed. Oxford: Elsevier; 2023:305-315.

Xem thêm