Bề mặt nhãn cầu là một ranh giới động, nơi thường xuyên tiếp xúc với các tác nhân kích thích từ môi trường và cũng là nơi khởi phát của nhiều loại u tân sinh, từ lành tính đến ác tính đe dọa thị lực và tính mạng. Các khối u kết mạc thường có xu hướng xuất phát hoặc xâm lấn qua vùng rìa (limbus) để lan vào giác mạc. Việc loại bỏ hoàn toàn khối u trong khi vẫn phải bảo tồn tối đa cấu trúc giải phẫu và chức năng thị giác luôn là một thách thức lớn đối với các phẫu thuật viên nhãn khoa.
Trong quá khứ, tỷ lệ tái phát sau phẫu thuật cắt bỏ u bề mặt nhãn cầu thường rất cao do việc kiểm soát diện cắt không tốt hoặc do vô tình gieo rắc tế bào ung thư trong quá trình thao tác. Sự ra đời của các nguyên tắc phẫu thuật hiện đại, đặc biệt là kỹ thuật "no-touch" (không chạm trực tiếp vào u) kết hợp với áp lạnh (cryotherapy) bổ trợ và các liệu pháp điều trị tại chỗ, đã mở ra một kỷ nguyên mới, giúp giảm thiểu đáng kể tỷ lệ tái phát và bảo tồn tối đa cấu trúc nhãn cầu cho người bệnh.
Bản chất sinh học và ranh giới giải phẫu trong phẫu thuật u bề mặt nhãn cầu
Để thực hiện một cuộc phẫu thuật u bề mặt nhãn cầu thành công, phẫu thuật viên không chỉ cần kỹ năng khéo léo mà phải hiểu sâu sắc về các ranh giới giải phẫu tự nhiên của mắt. Trong số đó, màng Bowman của giác mạc đóng vai trò như một bức tường thành sinh học vững chắc chống lại sự xâm nhập của các tế bào u vào lớp nhu mô sâu. Do đó, đối với các khối u kết mạc xâm lấn giác mạc (thường chỉ khu trú ở lớp biểu mô nông), nguyên tắc cốt lõi là chỉ thực hiện cắt bỏ lớp biểu mô giác mạc (epitheliectomy) và tuyệt đối không được làm tổn hại đến màng Bowman.
Một nguyên lý quan trọng khác là việc sử dụng cồn tuyệt đối (absolute alcohol) trước khi cạo biểu mô u. Cồn tuyệt đối có tác dụng làm biến tính các protein tế bào, từ đó làm bất hoạt và cố định các tế bào u, giảm thiểu tối đa nguy cơ gieo rắc (seeding) các tế bào ung thư còn sống vào các vùng mô lành xung quanh trong quá trình phẫu thuật.
Nguyên tắc "No-Touch" của Shields là kim chỉ nam trong phẫu thuật u ác tính bề mặt nhãn cầu. Nguyên tắc này đòi hỏi phẫu thuật viên không bao giờ được dùng dụng cụ chạm trực tiếp vào khối u, đồng thời phải sử dụng các bộ dụng cụ hoàn toàn riêng biệt cho khâu cắt u và khâu đóng vết mổ để tránh hiện tượng lây nhiễm chéo tế bào u (iatrogenic seeding) sang vùng mô lành.
Phân loại kỹ thuật và quy trình phẫu thuật chuẩn hóa
Quy trình phẫu thuật u kết - giác mạc chuẩn hóa được chia làm bốn bước tuần tự: cắt bỏ phần xâm lấn giác mạc (nếu có), cắt bỏ phần u kết mạc, áp lạnh bổ trợ và đóng vết thương. Tùy thuộc vào bản chất lành tính hay ác tính của khối u, phẫu thuật viên sẽ lựa chọn phương pháp cắt bỏ đơn giản hoặc phức tạp.
| Đặc điểm so sánh | Cắt bỏ đơn giản (Simple Excision) | Cắt bỏ phức tạp (Complex Excision) |
|---|---|---|
| Chỉ định lâm sàng | Các tổn thương lành tính, nhỏ, không xâm lấn củng mạc (ví dụ: nốt ruồi kết mạc). | Các khối u có tiềm năng hoặc chắc chắn ác tính (ví dụ: CIN, Melanoma, SCC). |
| Ranh giới an toàn (Margin) | Cắt bỏ kèm 1 - 2 mm rìa mô lành xung quanh. | Cắt bỏ rộng rãi kèm 4 - 5 mm rìa mô lành xung quanh. |
| Xử lý củng mạc | Không can thiệp vào củng mạc. | Thực hiện cắt củng mạc nông (lamellar sclerectomy) khoảng 20% độ dày củng mạc. |
| Liệu pháp bổ trợ | Thường không cần thiết. | Áp lạnh bổ trợ (Cryotherapy) chu kỳ "đông - rã đông kép" tại diện cắt. |
| Phương pháp đóng vết mổ | Để tự biểu mô hóa hoặc khâu đóng trực tiếp. | Khâu đóng trực tiếp, dùng keo fibrin, vá màng ối (AMT) hoặc ghép kết mạc tự thân. |
Trong kỹ thuật cắt bỏ phức tạp, việc thực hiện cắt củng mạc nông được tiến hành bằng cách tạo một đường rãnh bán nguyệt sâu khoảng 20% chiều dày củng mạc, cách bờ khối u 2 mm về phía sau. Sau đó, một vạt củng mạc mỏng được bóc tách bằng dao crescent hướng về phía vùng rìa, cho phép lấy bỏ toàn bộ khối u và lớp củng mạc nông dính líu trong một khối duy nhất (en bloc).
Kỹ thuật áp lạnh bổ trợ (Supplemental Cryotherapy): Sử dụng đầu dò áp lạnh phẳng (nitrous oxide) áp vào mặt dưới của mép kết mạc lành còn lại, nâng nhẹ kết mạc lên để tránh tổn thương nhiệt trực tiếp cho củng mạc bên dưới. Áp lạnh được thực hiện trong 3 - 10 giây cho đến khi tạo thành bóng tuyết, sau đó để tự rã đông tự nhiên và lặp lại chu kỳ lần thứ hai (double freeze-thaw cycle). Quy trình này được thực hiện gối đầu xung quanh toàn bộ các mép cắt kết mạc để tiêu diệt các tế bào u vi thể còn sót lại.
Những cạm bẫy lâm sàng và nghệ thuật kiểm soát biến chứng
Mặc dù phẫu thuật cắt u bề mặt nhãn cầu mang lại hiệu quả cao, lâm sàng vẫn tiềm ẩn nhiều cạm bẫy đòi hỏi phẫu thuật viên phải cực kỳ nhạy bén:
- Hắc tố bào ác tính lan tỏa (Primary Acquired Melanosis - PAM) có không điển hình: Do tính chất lan tỏa và không đồng nhất, việc cắt bỏ một tổn thương đơn độc thường không đủ. Phẫu thuật viên cần thực hiện sinh thiết bản đồ (map biopsies) ở nhiều vị trí (kích thước khoảng 3 mm ở các góc tư) để đánh giá giai đoạn bệnh trước khi quyết định điều trị diện rộng bằng áp lạnh hoặc Mitomycin-C (MMC) nhỏ mắt bổ trợ.
- Tân sinh biểu mô kết mạc (CIN) và Ung thư biểu mô tế bào vảy (SCC): Tỷ lệ tái phát sau phẫu thuật cắt bỏ đơn thuần rất cao. Việc kết hợp áp lạnh diện cắt và sử dụng các chất hóa trị tại chỗ như MMC, 5-Fluorouracil (5-FU) hoặc Interferon alpha-2b (IFN-̑-2b) là bắt buộc đối với các trường hợp diện cắt dương tính hoặc bệnh lý lan tỏa.
- Biến chứng do can thiệp quá mức: Áp lạnh quá mức lên giường củng mạc có thể gây hoại tử củng mạc, viêm mống mắt và thể mi dữ dội. Ngoài ra, việc lạm dụng MMC liều cao hoặc kéo dài có thể dẫn đến thiếu máu cục bộ vùng rìa, loét củng mạc vô khuẩn và đục thủy tinh thể.
"Sự thành bại của phẫu thuật u bề mặt nhãn cầu không chỉ nằm ở việc khối u được lấy đi sạch sẽ như thế nào trên lâm sàng, mà nằm ở sự tôn trọng tuyệt đối các ranh giới giải phẫu vi thể và tính kỷ luật trong việc kiểm soát dụng cụ phẫu thuật để không tự mình gieo rắc mầm bệnh."
Kim chỉ nam cho thực hành lâm sàng ngày mai
- Luôn tôn trọng màng Bowman: Trong mọi trường hợp u kết mạc xâm lấn giác mạc, chỉ thực hiện cạo biểu mô sau khi đã xử lý bằng cồn tuyệt đối, tuyệt đối không được rạch sâu làm tổn thương màng Bowman trừ khi có bằng chứng u đã xâm lấn sâu vào nhu mô.
- Triệt để áp dụng nguyên tắc "No-Touch": Thiết lập hai bộ dụng cụ phẫu thuật riêng biệt trên bàn dụng cụ: một bộ chuyên dụng để phẫu tích, cắt bỏ khối u và một bộ sạch hoàn toàn chỉ dùng để khâu đóng vết mổ và tái tạo bề mặt nhãn cầu.
- Cá nhân hóa chiến lược tái tạo: Đối với các khuyết tổn kết mạc lớn (> 4-5 mm), ưu tiên sử dụng màng ối (AMT) khâu lật mặt biểu mô lên trên bằng chỉ Nylon 10/0 và Vicryl 9/0 để giảm viêm, kích thích biểu mô hóa nhanh và tránh co kéo gây lác hạn chế.
- Phối hợp đa mô thức: Không bao giờ xem phẫu thuật là giải pháp duy nhất cho các khối u ác tính bề mặt nhãn cầu. Hãy luôn sẵn sàng phối hợp với các liệu pháp bổ trợ tại chỗ (MMC, 5-FU, IFN-̑-2b) khi có kết quả giải phẫu bệnh diện cắt dương tính hoặc u có tính chất lan tỏa.
Tài liệu tham khảo:
Galor A, Jeng BH, Singh AD. Surgical techniques. In: Singh AD, Damato BE, Pe'er J, Murphree AL, Perry JD, eds. Clinical Ophthalmic Oncology. Philadelphia, PA: Saunders Elsevier; 2007:158-161. Chapter 29.