Trong thực hành nhãn khoa, việc đối diện với một tổn thương dưới võng mạc ở bệnh nhân cao tuổi thường đặt ra những thách thức chẩn đoán không nhỏ. Đặc biệt, khi tổn thương có hình thái giảm sắc tố, khu trú ở vùng chu biên, các bác sĩ lâm sàng thường phải cân nhắc đến các bệnh lý ác tính như u lympho nội nhãn. Tuy nhiên, không phải mọi tổn thương đều mang tính chất đe dọa tính mạng. Bài viết này phân tích một ca lâm sàng điển hình về vôi hóa củng mạc - hắc mạc (Sclerochoroidal calcification - SCC), một tình trạng lành tính nhưng thường bị chẩn đoán nhầm, giúp bác sĩ có cái nhìn thấu đáo hơn trong việc phân biệt và quản lý bệnh lý này.
Bản chất sinh lý bệnh của vôi hóa củng mạc - hắc mạc
Vôi hóa củng mạc - hắc mạc là một quá trình lắng đọng canxi vô căn tại vùng củng mạc và hắc mạc. Về mặt giải phẫu, tổn thương này thường xuất hiện ở vùng chu biên, đặc biệt là góc phần tư phía trên - thái dương. Bản chất của nó là sự tích tụ canxi tại các vị trí bám của cơ trực, nơi mà sự thay đổi về áp lực và cấu trúc mô liên kết tạo điều kiện cho quá trình khoáng hóa. Mặc dù phần lớn các trường hợp là vô căn, khoảng 20% bệnh nhân có thể liên quan đến các rối loạn chuyển hóa điện giải, bệnh lý tuyến cận giáp hoặc suy thận. Việc hiểu rõ cơ chế này giúp bác sĩ không chỉ dừng lại ở việc chẩn đoán hình ảnh mà còn biết cách tầm soát các bệnh lý hệ thống tiềm ẩn.
Dữ liệu lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh
Việc chẩn đoán SCC dựa trên sự kết hợp giữa thăm khám đáy mắt và các phương tiện hình ảnh đa phương thức. Dưới đây là bảng tóm tắt các đặc điểm nhận diện chính:
| Phương thức | Đặc điểm nhận diện |
|---|---|
| Đáy mắt | Tổn thương giảm sắc tố, hình cung hoặc hình vòng, thường ở vùng chu biên trên - thái dương. |
| OCT | Hình ảnh lồi ra phía trước của củng mạc (dạng núi), không có khối u hắc mạc rõ rệt. |
| FAF | Tăng tự huỳnh quang hoặc tự huỳnh quang đồng nhất trên bề mặt tổn thương. |
| Siêu âm B | Tổn thương tăng âm khu trú, kèm bóng lưng phía sau rõ rệt. |
Phân tích chuyên sâu và các cạm bẫy chẩn đoán
Thách thức lớn nhất đối với SCC là chẩn đoán phân biệt với các tổn thương ác tính như u lympho nội nhãn hoặc di căn hắc mạc. Điểm mấu chốt nằm ở sự hiện diện của tế bào viêm trong dịch kính – một dấu hiệu điển hình của u lympho mà SCC không bao giờ có. Ngoài ra, hình ảnh "núi" trên OCT là một dấu ấn đặc trưng giúp phân biệt SCC với u xương hắc mạc (choroidal osteoma) – vốn thường có cấu trúc phẳng hơn và nằm ở vùng cực sau.
Việc chẩn đoán SCC không chỉ là xác định một tổn thương lành tính, mà còn là cơ hội để tầm soát các rối loạn chuyển hóa tiềm ẩn. Một sai lầm phổ biến là bỏ qua tiền sử dùng thuốc lợi tiểu hoặc các bệnh lý thận mạn tính, vốn có thể là yếu tố thúc đẩy quá trình vôi hóa này.
Thông điệp thực hành lâm sàng
- Nhận diện hình thái: Luôn nghĩ đến SCC khi thấy tổn thương giảm sắc tố, hình vòng ở vùng chu biên trên - thái dương ở bệnh nhân trên 55 tuổi.
- Tận dụng hình ảnh học: Siêu âm B và OCT là hai công cụ vàng; hình ảnh bóng lưng trên siêu âm và cấu trúc lồi củng mạc trên OCT là bằng chứng xác thực nhất.
- Tầm soát hệ thống: Mặc dù SCC là lành tính, hãy chỉ định xét nghiệm chức năng thận và nồng độ điện giải/canxi máu để loại trừ các bệnh lý nội khoa đi kèm.
- Theo dõi định kỳ: Không cần can thiệp phẫu thuật, nhưng cần theo dõi định kỳ để phát hiện biến chứng tân mạch hắc mạc (CNV) nếu có.
Tài liệu tham khảo:
Andreoli, M. T. (2025). Chapter 54: Hypopigmented Subretinal Lesion in an Elderly Man. In Clinical Cases in Medicine. 331-335.