Đánh giá bệnh lý nhãn cầu sau cắt bỏ trong retinoblastoma: Hướng dẫn từ chuyên gia

Bs Ngô Hữu Thế
29.10.26
Last Updated

Tại hội thảo AIOC 2026, chuyên gia bệnh học nhãn khoa Dr. Seema Kashyap đã trình bày các tiêu chuẩn quan trọng trong việc đánh giá bệnh phẩm nhãn cầu sau cắt bỏ (enucleated eye) để quyết định chiến lược điều trị bổ trợ cho bệnh nhân retinoblastoma. Việc phân tích chi tiết các yếu tố nguy cơ cao trên mô bệnh học là chìa khóa để ngăn ngừa tái phát và di căn xa.

Quy trình xử lý bệnh phẩm nhãn cầu

Việc gửi mẫu bệnh phẩm đúng cách là bước tiên quyết để đảm bảo chất lượng chẩn đoán. Đối với kính hiển vi quang học thông thường, mẫu cần được cố định trong 10% buffered formalin trong ít nhất 24 đến 48 giờ. Nếu cần thực hiện các nghiên cứu phân tử, mẫu nên được gửi trong nước muối sinh lý (saline) trước khi cố định. Đối với kính hiển vi điện tử, các lát cắt rất nhỏ (1x1 mm) cần được gửi trong glutaraldehyde. Trong trường hợp chọc hút kim nhỏ (FNAC) để nghiên cứu tế bào học, mẫu được gửi trong cồn 95%. Đối với các mẫu dịch, không yêu cầu chất cố định. Khi nhận nhãn cầu, bác sĩ bệnh học sẽ đánh giá các đặc điểm bên ngoài, thực hiện cắt lát từ giác mạc đến thần kinh thị giác để đo đạc kích thước khối u và chiều dài thần kinh thị giác, sau đó xử lý các phần còn lại để tránh bỏ sót các tổn thương như xâm lấn hắc mạc.

Các yếu tố nguy cơ cao trên mô bệnh học

Báo cáo mô bệnh học cần chi tiết về mức độ biệt hóa, sự hiện diện của vôi hóa, hoại tử và các yếu tố nguy cơ cao (HRFs). Các yếu tố nguy cơ cao bao gồm: xâm lấn hắc mạc diện rộng (massive choroidal invasion), xâm lấn thần kinh thị giác quá đoạn cắt (retrolaminar cut end), xâm lấn mống mắt, thể mi, củng mạc và ngoài củng mạc. Theo định nghĩa của International Retinoblastoma Staging Working Group, xâm lấn hắc mạc diện rộng được xác định khi khối u xâm lấn có độ dày từ 3 mm trở lên. Ngược lại, xâm lấn hắc mạc khu trú (focal choroidal invasion) là khi khối u chỉ xâm lấn qua màng Bruch và biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) với độ dày dưới 3 mm, đây không được coi là yếu tố nguy cơ cao. Đối với nhãn cầu đã được hóa trị giảm nhẹ (chemo-reduced), các đặc điểm thường thấy bao gồm: nhãn cầu teo nhỏ (phthisical eyes), củng mạc dày, hiện diện đại thực bào tạo bọt (foamy macrophages), gliosis, sắc tố lipofuscin và khe cholesterol.

Phân loại và báo cáo bệnh lý

Việc phân biệt giữa retinoblastoma biệt hóa tốt và kém biệt hóa là rất quan trọng vì tiên lượng phụ thuộc vào đó. Các dạng biệt hóa tốt bao gồm Flexner-Wintersteiner (FW) rosettes (có lòng ống, tế bào sắp xếp xung quanh) và Homer-Wright (HW) rosettes (có vật liệu màu hồng ở trung tâm là các quá trình sợi trục). FW rosettes đặc hiệu hơn cho retinoblastoma, trong khi HW rosettes có thể gặp trong các khối u khác như neuroblastoma hoặc ependymoblastoma. Hệ thống phân loại AJCC phiên bản thứ 8 đã bổ sung danh mục H (germline) và chi tiết hóa các mức độ xâm lấn T2B, 3C, 3D. Các hậu tố như M (đa u nguyên phát), Y (đã hóa trị/xạ trị tân bổ trợ), R (tái phát) được sử dụng để phân loại TNM bệnh lý (pTNM). Trong trường hợp khó chẩn đoán, hóa mô miễn dịch (IHC) với synaptophysin và NSE được chỉ định. Ngoài ra, sinh thiết lỏng (liquid biopsies) thông qua phân tích cfDNA từ thủy dịch đang mở ra hướng đi mới trong chẩn đoán di truyền.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Thời gian cố định mẫu24 đến 48 giờ
Dung dịch cố định (quang học)10% buffered formalin
Dung dịch cố định (điện tử)Glutaraldehyde
Định nghĩa xâm lấn hắc mạc diện rộng3 mm hoặc hơn
Dấu ấn hóa mô miễn dịchSynaptophysin và NSE
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tiêu chuẩn về HRFs là yếu tố quyết định trong việc chỉ định hóa trị bổ trợ. Cần lưu ý rằng việc xử lý bệnh phẩm đúng quy trình là yếu tố then chốt để tránh sai sót trong chẩn đoán giai đoạn bệnh.
  • Luôn gửi bệnh phẩm trong 10% buffered formalin để đảm bảo cấu trúc mô học cho chẩn đoán chính xác.
  • Xác định chính xác độ dày xâm lấn hắc mạc (ngưỡng 3 mm) để phân loại nguy cơ cao.
  • Ghi chú rõ ràng tình trạng xâm lấn thần kinh thị giác quá đoạn cắt (retrolaminar) trong báo cáo bệnh lý.
  • Sử dụng hóa mô miễn dịch (synaptophysin, NSE) khi có nghi ngờ chẩn đoán trên các ca khó.
  • Cân nhắc vai trò của sinh thiết lỏng (cfDNA từ thủy dịch) như một công cụ hỗ trợ chẩn đoán di truyền trong tương lai.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Seema Kashyap, 2026, What to look for in an enucleated eye and decide further management, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: _rk08XqHE3U.

Xem thêm