Bài giảng năm 2024 về phân tích thị trường (visual field) trên quần thể bệnh nhân theo dõi glaucoma và bệnh lý thần kinh nhãn khoa thiết lập quy trình kiểm định 4 bước, với ngưỡng loại bỏ bản ghi khi tỷ lệ mất định thị (fixation losses) >20% hoặc dương tính giả/âm tính giả >33%.
Quy trình đánh giá độ tin cậy của bản ghi thị trường (Reliability Indices)
Đánh giá bản ghi thị trường (visual field) bắt buộc phải bắt đầu bằng bước kiểm tra các chỉ số độ tin cậy (reliability indices). Người khám cần xem xét ba chỉ số cốt lõi: tỷ lệ mất định thị (fixation losses), tỷ lệ dương tính giả (false positives) và tỷ lệ âm tính giả (false negatives). Nếu tỷ lệ mất định thị vượt quá 20%, hoặc tỷ lệ dương tính giả vượt quá 33%, hoặc tỷ lệ âm tính giả vượt quá 33%, bản ghi thị trường đó bị loại bỏ hoàn toàn (unreliable) và không thể sử dụng để đưa ra bất kỳ kết luận lâm sàng nào.
Hiện tượng dương tính giả xảy ra khi bệnh nhân bấm nút phản hồi dù không có kích thích ánh sáng (bệnh nhân "quá hào hứng" hoặc bấm theo tiếng tắc của máy - trigger happy). Hiện tượng âm tính giả xảy ra khi máy phát lại ánh sáng ở cường độ mạnh hơn tại vị trí bệnh nhân từng nhìn thấy nhưng bệnh nhân lại không phản hồi (do mệt mỏi, mất tập trung hoặc giả vờ - "lazy patient"). Việc không tuân thủ ngưỡng tin cậy sẽ dẫn đến chẩn đoán sai lệch nghiêm trọng.
Tiêu chuẩn xác định khuyết thị trường có ý nghĩa lâm sàng trong Glaucoma
Để xác định một ám điểm có ý nghĩa lâm sàng (significant scotoma) trong bệnh glaucoma, bản ghi thị trường phải thỏa mãn đầy đủ 5 điều kiện bắt buộc:
- Thứ nhất, nhóm khuyết thị trường phải gồm từ 3 điểm liên tiếp trở lên.
- Thứ hai, đối với chương trình 30-2, các điểm này không nằm ở vòng mép ngoài cùng (outermost ring). Tuy nhiên, nếu sử dụng chương trình 24-2, các điểm mép ngoài vẫn được chấp nhận tính toán.
- Thứ ba, các điểm tổn thương không được liên quan trực tiếp đến điểm mù tự nhiên (not related to optic disc / blind spot).
- Thứ tư, các điểm tổn thương phải xếp thành cụm (cluster) và không được vượt qua đường kinh tuyến ngang (horizontal meridian).
- Thứ năm, có ít nhất 1 điểm trong cụm có độ nhạy giảm xuống mức p < 0.5% (điểm đen đậm nhất).
| Chỉ số / Tiêu chuẩn | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Ngưỡng Mất định thị (Fixation Loss) không tin cậy | >20%, bản ghi bài giảng 2024 |
| Ngưỡng Dương tính giả (False Positives) không tin cậy | >33%, bản ghi bài giảng 2024 |
| Ngưỡng Âm tính giả (False Negatives) không tin cậy | >33%, bản ghi bài giảng 2024 |
| Số điểm tối thiểu tạo thành ám điểm glaucoma | ≥3 điểm liên tiếp, không vượt kinh tuyến ngang |
Phân loại độ nặng tổn thương thị trường theo tiêu chí Hodapp-Parrish-Anderson (HPA)
Hệ thống Hodapp-Parrish-Anderson (HPA) đánh giá mức độ tổn thương glaucoma dựa trên 3 thông số chính: độ lệch trung bình (Mean Deviation - MD), biểu đồ Pattern Deviation và sự xâm phạm trung tâm 4 điểm (central 4 points). Mức độ tổn thương được phân thành nhẹ (mild), trung bình (moderate) và nặng (severe):
- Nhẹ (Mild): Chỉ số MD từ -2 dB đến -6 dB; số điểm giảm độ nhạy trên Pattern Deviation < 18 điểm (hoặc < 13 điểm nếu p < 1%); không có điểm nào trong 4 điểm trung tâm có độ nhạy < 15 dB.
- Trung bình (Moderate): Chỉ số MD từ -6 dB đến -12 dB; số điểm tổn thương từ 13 đến 27 điểm trên chương trình 24-2 (hoặc 19 đến 37 điểm trên 30-2); hoặc có 1 điểm trung tâm giảm dưới 15 dB.
- Nặng (Severe): Chỉ số MD sâu hơn -12 dB; số điểm tổn thương > 27 điểm (trên 24-2) hoặc > 37 điểm (trên 30-2); hoặc có điểm trung tâm đạt mức 0 dB hay > 2 điểm trung tâm < 15 dB. Khi tổn thương đạt mức severe ở bất kỳ tiêu chí nào, kết quả tổng thể của mắt đó sẽ xếp vào mức nặng nhất.
| Mức độ tổn thương HPA | Giá trị Mean Deviation (MD) và Tiêu chuẩn điểm |
|---|---|
| Tổn thương Nhẹ (Mild) | MD từ -2 dB đến -6 dB, số điểm tổn thương < 13 điểm (chương trình 24-2) |
| Tổn thương Trung bình (Moderate) | MD từ -6 dB đến -12 dB, số điểm tổn thương 13–27 điểm (chương trình 24-2) |
| Tổn thương Nặng (Severe) | MD < -12 dB, số điểm tổn thương > 27 điểm (24-2) hoặc có điểm trung tâm = 0 dB |
Các dạng tổn thương thị trường đặc trưng trong phẫu thuật và quản lý Glaucoma
Tổn thương sợi thần kinh thị giác trong glaucoma tạo ra các mô hình thị trường mang tính đặc trưng địa hình:
- Mở rộng điểm mù (Enlarged blind spot): Ám điểm xuất hiện ngay quanh điểm mù tự nhiên.
- Ám điểm Cạnh trung tâm (Paracentral scotoma): Ám điểm nằm trong phạm vi 10–20 độ quanh điểm cố định cố định.
- Bậc mũi (Nasal step / Ronne nasal step): Tổn thương thị trường phía mũi chấm dứt đột ngột ngay tại đường kinh tuyến ngang. Hiện tượng này xảy ra do sự tổn thương không đối xứng của các dải sợi thần kinh hình cung ở bán cầu trên và bán cầu dưới.
- Ám điểm Hình cung (Arcuate / Seidel scotoma): Ám điểm bắt đầu từ điểm mù, đi vòng qua vùng trung tâm/cạnh trung tâm và dừng lại tại đường kinh tuyến ngang phía mũi. Ám điểm Seidel là dạng kéo dài của điểm mù tiến về phía mũi nhưng chưa chạm kinh tuyến dọc; khi vượt qua kinh tuyến dọc sẽ gọi là arcuate scotoma.
- Thị trường Ống (Tubular vision): Tổn thương tiến triển phá hủy toàn bộ thị trường ngoại vi, chỉ còn giữ lại 4 điểm trung tâm cố định (phạm vi 5 độ). Trường hợp này cần chuyển sang theo dõi bằng chương trình 10-2.
Phân biệt tổn thương lan tỏa và cục bộ trên biểu đồ Total Deviation và Pattern Deviation
Biểu đồ Total Deviation đại diện cho toàn bộ sự giảm độ nhạy thị trường so với tuổi chuẩn, bao gồm cả tổn thương do đục các môi trường trong suốt (mới đục thủy tinh thể, đục sẹo giác mạc) lẫn tổn thương thần kinh. Ngược lại, biểu đồ Pattern Deviation đã loại bỏ yếu tố giảm độ nhạy lan tỏa (generalized depression) để làm nổi bật các tổn thương cục bộ (focal loss) của đường dẫn truyền thị giác.
Khi Total Deviation thể hiện giảm độ nhạy toàn bộ nhưng Pattern Deviation hoàn toàn bình thường, nguyên nhân thường do đục thủy tinh thể (cataract) hoặc co đồng tử sâu. Nếu cả hai biểu đồ đều xuất hiện ám điểm cục bộ trùng khớp, đó là bằng chứng của tổn thương glaucomatous thực sự. Tuy nhiên, thuật toán của máy đo có thể bị "đánh lừa" khi tổn thương glaucoma quá nặng và lan tỏa toàn bộ, khiến máy nhầm lẫn tổn thương glaucoma diện rộng thành một trường hợp đục môi trường trong suốt.
Định khu tổn thương thị trường trong bệnh lý thần kinh nhãn khoa
Phân tích thị trường cho phép xác định chính xác vị trí tổn thương trên đường dẫn truyền thị giác (visual pathway) dựa trên tính chất đối xứng và đường ranh giới:
- Dây thần kinh thị giác (Optic nerve): Gây khuyết thị trường một mắt (unilateral field defect).
- Giao thoa thị giác (Optic chiasm): Gây khuyết bán thị hai thái dương (bitemporal hemianopia) do tổn thương các sợi võng mạc phía mũi bắt chéo. Nguyên nhân phổ biến nhất là u tuyến yên (pituitary adenoma - chèn ép từ dưới lên gây khuyết tư thế trên) hoặc u sọ hầu (craniopharyngioma - chèn ép từ trên xuống gây khuyết tư thế dưới).
- Dải thị giác (Optic tract): Gây khuyết bán thị đồng danh không đồng cực (incongruous homonymous hemianopia) đối bên.
- Thể gối ngoài (Lateral Geniculate Body - LGB): Gây tổn thương dạng hình quạt/mảnh (sectoranopia) do mạch máu nuôi phân chia thành nhánh động mạch mạc mạch trước và động mạch mạc mạch sau.
- Tia thị giác (Optic radiation): Sợi thái dương (quai Meyer - Meyer's loop) gây khuyết đồng danh 1/4 trên ("pie in the sky"); sợi đỉnh gây khuyết đồng danh 1/4 dưới ("pie on the floor").
- Vỏ não thị giác (Occipital cortex): Gây khuyết bán thị đồng danh có tính đồng cực cao (congruous homonymous hemianopia), thường đồng kèm hiện tượng chừa lại hoàng điểm (macular sparing) nhờ sự cấp máu kép từ động mạch não sau và động mạch não giữa.
Nhiễu ảnh và cạm bẫy lâm sàng trong phân tích thị trường
Người lâm sàng cần nhận diện các dạng nhiễu ảnh (artifacts) để tránh chẩn đoán nhầm glaucoma hoặc bệnh lý thần kinh:
- Nhiễu do gọng kính (Trial lens rim artifact): Tạo ra ám điểm vòng đai đậm đặc ở rìa ngoài thị trường do bệnh nhân đeo kính thử sai khoảng cách hoặc gọng kính quá nhỏ.
- Nhiễu do sụp mi (Ptosis artifact): Gây khuyết thị trường phía trên. Khi băng dính nâng mi mắt lên và đo lại, các điểm khuyết thị trường hoàn toàn biến mất.
- Lỗi thuật toán phần mềm (Gaze control / Heidelberg error artifact): Trường hợp thị trường bị tổn thương quá 50% số điểm, thuật toán không thể tính toán được Pattern Deviation chuẩn xác, tạo ra biểu đồ trắng xóa bất thường trên Pattern Deviation dù Total Deviation đen hoàn toàn.
Bình luận: Đo thị trường là xét nghiệm chủ quan phụ thuộc vào sự hợp tác của bệnh nhân. Bác sĩ lâm sàng tuyệt đối không được chẩn đoán glaucoma chỉ dựa vào một bản ghi thị trường đơn độc mà không có sự tương hợp lâm sàng giữa thị trường và soi đáy mắt/OCT đĩa thị. Mọi ám điểm nghi ngờ cần được nhắc lại ít nhất 2 lần để xác nhận tính ổn định của tổn thương.
- Luôn kiểm tra 3 chỉ số tin cậy (Mất định thị <20%, Dương/Âm tính giả <33%) trước khi đọc kết quả.
- Đánh giá sự tương hợp giữa khuyết thị trường (Pattern Deviation) và tổn thương viền thần kinh-hoàng điểm trên OCT/đáy mắt.
- Chuyển sang chương trình 10-2 ngay khi bệnh nhân glaucoma giai đoạn nặng chỉ còn thị trường ống (<10 độ trung tâm).
- Thực hiện khám đáy mắt cẩn thận để loại trừ các tổn thương võng mạc (như bệnh võng mạc pigment, bóc võng mạc, khuyết võng mạc bẩm sinh) trước khi quy kết khuyết thị trường cho nguyên nhân glaucoma hay thần kinh.
Tài liệu tham khảo:
Strabismus from A to Z, 2024, Visual field from A to Z (part 2), YouTube Video ID: u9GA67eLKco