Đánh giá và đo lường loạn thị trong thực hành lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
18.10.26
Last Updated

Bài giảng của Noel Pence tại kênh BS Đoàn Lương Hiền (2019) về chủ đề loạn thị (astigmatism) đã phân tích chi tiết vị trí giải phẫu và phương pháp đo lường tối ưu. Loạn thị không chỉ giới hạn ở bề mặt giác mạc mà trải dài từ giác mạc trước, giác mạc sau, thủy tinh thể cho đến vỏ não thị giác (occipital cortex), nơi hình thành loạn thị nhận thức (perceptual astigmatism).

Vị trí và bản chất của loạn thị

Loạn thị là một hiện tượng quang học phức tạp bắt đầu từ bề mặt phản xạ mạnh nhất là giác mạc trước, sau đó là giác mạc sau và các yếu tố từ thủy tinh thể. Tác giả nhấn mạnh khái niệm loạn thị nhận thức, một thành phần phi quang học chiếm khoảng 0,75 diopter, có thể ảnh hưởng đáng kể đến khúc xạ chủ quan (manifest refraction) của bệnh nhân. Khi thực hiện khúc xạ chủ quan, bác sĩ có thể nhận thấy yêu cầu về trụ (cylinder) và trục không khớp với các phép đo giác mạc khách quan. Sự khác biệt này phản ánh tín hiệu dư thừa ở mức độ vỏ não, đòi hỏi bác sĩ phải cân nhắc kỹ lưỡng khi lập kế hoạch phẫu thuật.

Phương pháp đo lường và phân tích vector

Để giải quyết sự khác biệt giữa các phép đo, tác giả đề xuất sử dụng phép tính vector (vectorial calculation) để so sánh các giá trị khúc xạ và giác mạc. Tín hiệu dư thừa ở mắt (ocular residual signal - ORA) được tính bằng hiệu số vector giữa khúc xạ chủ quan và giá trị giác mạc. Trong một nghiên cứu năm 1997 trên 100 mắt, chỉ số ORA cao hơn 1 ở 34% trường hợp, và một nghiên cứu khác của Dr. Chen trên 1500 mắt cho thấy con số này là 45%. Tác giả coi ORA > 1 là một "cờ đỏ" (red flag) trong lâm sàng. Việc sử dụng sơ đồ góc kép (double angle diagram) giúp kết nối các dữ liệu này một cách trực quan hơn.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ ORA > 1 (series 1997)34%, 100 mắt
Tỷ lệ ORA > 1 (series Dr. Chen)45%, 1500 mắt
Thành phần loạn thị nhận thức0,75 diopter
Ngưỡng ORA cảnh báo> 1
Bình luận: Thông tin theo Noel Pence (2019); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng khúc xạ chủ quan làm "tiêu chuẩn vàng" để đối chiếu với các phép đo khách quan. Cần lưu ý rằng việc phụ thuộc quá mức vào dữ liệu từ máy đo bản đồ giác mạc (topography) dựa trên vòng Placido đơn lẻ có thể dẫn đến sai sót nếu giác mạc có bất thường.

Ứng dụng trong phẫu thuật thủy tinh thể

Trong phẫu thuật đặt thủy tinh thể nhân tạo (IOL) toric, việc chỉ căn chỉnh theo độ cong giác mạc có thể không đạt kết quả tối ưu do sự khác biệt với khúc xạ chủ quan. Tác giả khuyên nên sử dụng các máy tính toric chuyên dụng và cân nhắc đến loạn thị toàn bộ (total corneal astigmatism). Đối với các trường hợp loạn thị tồn dư sau phẫu thuật, việc xoay IOL toric là phương pháp điều trị chính nếu độ loạn thị đủ lớn. Ngoài ra, thấu kính điều chỉnh ánh sáng (light adjustable lens) được xem là một lựa chọn tiềm năng để điều chỉnh loạn thị nhận thức sau phẫu thuật một tháng, giúp bệnh nhân đạt được thị lực tốt hơn.

  • Luôn kiểm tra sự khác biệt giữa khúc xạ chủ quan và đo đạc giác mạc khách quan trước khi phẫu thuật.
  • Sử dụng phân tích vector để đánh giá ORA, coi giá trị > 1 là dấu hiệu cần thận trọng.
  • Không nên chỉ dựa vào bản đồ giác mạc Placido đơn lẻ nếu có sự bất thường về bề mặt.
  • Cân nhắc xoay IOL toric hoặc sử dụng công nghệ thấu kính điều chỉnh được nếu loạn thị tồn dư gây khó chịu cho bệnh nhân.

Tài liệu tham khảo:

Noel Pence, 2019, Astigmatism — Where It Is and How to Measure It, Channel: BS Đoàn Lương Hiền, Video ID: 1ovXB5Lqux4.

Xem thêm