Belzutifan đường uống điều trị u nguyên bào mạch võng mạc cạnh gai thị hai mắt trên bệnh nhân Von Hippel-Lindau

Bs Ngô Hữu Thế
18.10.26
Last Updated

Trong chương trình JVRD Authors Forum (2025) của Hội Chuyên gia Dịch kính Võng mạc Hoa Kỳ (ASRS), báo cáo ca lâm sàng của Tiến sĩ Nikul Batra ghi nhận hiệu quả của belzutifan đường uống giúp làm thoái triển hoàn toàn khối u và phục hồi thị lực về 20/50 ở bệnh nhân nữ 60 tuổi mắc bệnh Von Hippel-Lindau có u nguyên bào mạch võng mạc cạnh gai thị hai mắt.

Giới thiệu bệnh cảnh u nguyên bào mạch võng mạc hai mắt ở bệnh nhân VHL

Bệnh nhân là một phụ nữ ở độ tuổi 60, có tiền sử bệnh Von Hippel-Lindau (Von Hippel-Lindau disease - VHL) rõ ràng qua nhiều năm. Bệnh nhân từng trải qua phẫu thuật cắt một phần thận và ghi nhận tổn thương tuyến thượng thận. Về mặt nhãn khoa, bệnh nhân được theo dõi định kỳ từ năm 2015 với chẩn đoán u nguyên bào mạch võng mạc cạnh gai thị (juxtapapillary retinal hemangioblastoma) ở cả hai mắt. Ở mắt phải, tổn thương chiếm khoảng một nửa phần dưới của đĩa thị, kèm màng trước võng mạc (epiretinal membrane) mức độ nhẹ, cấu trúc hoàng điểm tương đối bảo tồn và thị lực ban đầu đạt khoảng 20/50. Ở mắt trái, bệnh nhân cũng có một khối u cạnh gai thị nằm ở phía mũi, thị lực còn rất tốt. Trong suốt 7 năm theo dõi (từ năm 2015 đến năm 2022), các tổn thương u mạch ở cả hai mắt đều ở trạng thái ổn định và chỉ được áp dụng chiến lược theo dõi thận trọng mà không can thiệp điều trị xâm lấn.

Giai đoạn tiến triển và thách thức điều trị vị trí cạnh gai thị

Đến đợt tái khám định kỳ 6 tháng vào năm 2022, tổn thương bắt đầu có dấu hiệu tiến triển rõ rệt. Thị lực mắt phải của bệnh nhân sụt giảm nghiêm trọng từ 20/50 xuống còn 20/150 tại mắt có khối u lớn hơn. Khám lâm sàng ghi nhận khối u tăng sinh mạch máu, biểu hiện màu đỏ ứ máu, kèm theo xuất tiết và dày võng mạc dạng phù hoàng điểm cạnh gai. Chụp mạch huỳnh quang (fluorescein angiography - FA) xác nhận hiện tượng tăng thoát mạch tại vị trí u. Đồng thời, tổn thương phía mũi ở mắt trái cũng gia tăng kích thước. Việc xử trí u nguyên bào mạch tại đĩa thị là một thách thức lớn trong chuyên ngành ung bướu nhãn khoa và dịch kính võng mạc, bởi các biện pháp phá hủy trực tiếp thông thường như quang đông laser hoặc áp lạnh không thể áp dụng trực tiếp lên bề mặt dây thần kinh thị giác do nguy cơ gây khuyết thị trường và tổn thương sợi thần kinh không hồi phục.

Chiến lược tiếp cận và lựa chọn Belzutifan đường uống

Trước tình trạng tổn thương tiến triển đe dọa thị lực, tác giả đã hội chẩn cùng Tiến sĩ Ivana Kim tại Mass Eye and Ear để đưa ra phác đồ. Ba phương án can thiệp đã được đưa ra thảo luận: (1) tiêm triamcinolone nội nhãn nhằm kiểm soát phản ứng xuất tiết và phù dày hoàng điểm; (2) sử dụng thuốc kháng VEGF (bevacizumab) ngoài nhãn chỉ định; (3) sử dụng thuốc ức chế đường uống belzutifan vốn đã được phê duyệt cho các tổn thương VHL tại hệ thần kinh trung ương và thận. Sau khi thống nhất giữa bác sĩ nhãn khoa, chuyên gia ung bướu nhãn khoa, bác sĩ ung bướu toàn thân và bệnh nhân, liệu pháp belzutifan đường uống đã được lựa chọn. Nhằm giải quyết rào cản chi trả bảo hiểm cho chỉ định nhãn khoa chưa chính thức, nhóm điều trị đã mã hóa tổn thương u võng mạc tương đương một khối u hệ thần kinh trung ương nguyên phát do nguồn gốc thần kinh của võng mạc, qua đó được chấp thuận chi trả.

Cơ chế tác động và kết quả đáp ứng lâm sàng sau 2 năm theo dõi

Belzutifan phát huy tác dụng thông qua cơ chế phân tử nhắm trúng đích, ức chế tiểu đơn vị yếu tố cảm ứng giảm oxy 2 alpha (hypoxia-inducible factor-2 alpha - HIF-2α). Trong bệnh VHL, sự đột biến hoặc mất chức năng gen VHL dẫn đến tích tụ HIF-2α bất thường, kích hoạt quá mức các con đường tín hiệu sinh mạch và thúc đẩy khối u hình thành. Thuốc được bắt đầu dùng vào tháng 3/2023. Chỉ sau 2 đến 3 tháng điều trị, thị lực mắt phải đã cải thiện từ 20/150 lên 20/100, độ dày phù hoàng điểm giảm rõ, khối u giảm tưới máu đỏ và bắt đầu chuyển dần sang dạng mô sẹo xơ hóa thoái triển; phản ứng tương tự cũng ghi nhận ở mắt trái. Đến mốc theo dõi 2 năm, cả hai khối u cạnh gai thị đã thoái triển hoàn toàn, xơ hóa và mất hoạt tính mạch máu. Thị lực mắt phải phục hồi hoàn toàn về mức ban đầu là 20/50 và bệnh nhân dung nạp thuốc rất tốt.

Chỉ số / Đặc điểm lâm sàngKết quả theo tài liệu
Tuổi và giới tính bệnh nhânNữ, độ tuổi 60
Tổn thương toàn thân do bệnh VHLCắt một phần thận, có tổn thương tuyến thượng thận
Vị trí u mạch ban đầuMắt phải: 1/2 dưới đĩa thị; Mắt trái: cạnh gai phía mũi
Thời gian ổn định trước khi tiến triển7 năm theo dõi (từ 2015 đến 2022)
Thị lực mắt phải thời điểm tiến triển (2022)20/150 (sụt giảm từ mức nền 20/50)
Dấu hiệu tiến triển nhãn khoaU tăng sinh mạch đỏ, phù hoàng điểm, xuất tiết, tăng rò huỳnh quang
Thời điểm khởi đầu điều trị BelzutifanTháng 3/2023 (liều lượng cụ thể: tài liệu không nêu)
Thị lực mắt phải sau 2-3 tháng dùng thuốcCải thiện lên 20/100, u bắt đầu xơ hoá thoái triển
Kết cục sau 2 năm điều trị (2025)U hai mắt thoái triển hoàn toàn/xơ hoá; thị lực OD đạt 20/50

Tiềm năng ứng dụng và các hướng phối hợp điều trị

Các phương pháp điều trị trước đây như xạ trị chùm tia ngoài (external beam radiotherapy), xạ trị proton, tiêm steroid hay kháng VEGF nội nhãn đều có hiệu quả hạn chế hoặc để lại nhiều biến chứng mô lân cận. Belzutifan đại diện cho liệu pháp nhắm trúng đích sinh bệnh học đầu tiên áp dụng trên khối u mạch máu nguyên phát của võng mạc. Bên cạnh các tổn thương cạnh gai thị nguy hiểm, tác giả cũng đề cập đến triển vọng mở rộng thuốc cho các khối u võng mạc chu biên ở bệnh nhân VHL có nguy cơ bong võng mạc co kéo, giúp bệnh nhân tránh các thủ thuật cắt đốt phá hủy mô. Ngoài ra, y văn cũng ghi nhận tiềm năng sử dụng belzutifan như một liệu pháp bổ trợ (adjuvant) ngắn hạn nhằm làm co nhỏ thể tích khối u trước khi tiến hành các thủ thuật quang đông laser hoặc áp lạnh triệt để.

Bình luận: Báo cáo này cung cấp minh chứng lâm sàng thuyết phục về tính khả thi của chất ức chế HIF-2α đường uống đối với u mạch võng mạc vùng gai thị - khu vực vốn chống chỉ định tương đối với các biện pháp quang đông hay lạnh đông trực tiếp. Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng đây mới chỉ là báo cáo ca đơn lẻ (n=1) với thời gian theo dõi 2 năm, chưa đủ để xác lập hướng dẫn thực hành thường quy; hơn nữa, tài liệu không công bố chi tiết mức liều lượng và hồ sơ tác dụng phụ huyết học kinh điển của belzutifan (như thiếu máu, giảm oxy máu). Việc vận dụng mã chẩn đoán u hệ thần kinh trung ương để hỗ trợ chi trả bảo hiểm là một kinh nghiệm điều phối thực tế đáng chú ý, nhưng cần sự phối hợp đa chuyên khoa chặt chẽ giữa bác sĩ dịch kính võng mạc và ung bướu toàn thân trước khi áp dụng trên bệnh nhân cụ thể.

Thay đổi thực hành lâm sàng

  • Cân nhắc Belzutifan cho u cạnh gai thị: Xem xét liệu pháp nhắm trúng đích HIF-2α đường uống khi u nguyên bào mạch nằm sát hoặc trên bề mặt đĩa thị có dấu hiệu tiến triển, nơi các biện pháp quang đông laser và áp lạnh có nguy cơ gây mất chức năng thị giác nặng nề.
  • Phối hợp liên chuyên khoa ung bướu: Thiết lập quy trình hội chẩn giữa bác sĩ dịch kính võng mạc và bác sĩ ung bướu nội khoa để đánh giá toàn diện các cơ quan khác (thận, thượng thận, hệ thần kinh trung ương) trước khi quyết định điều trị toàn thân.
  • Theo dõi định kỳ hình thái tổn thương: Đánh giá đáp ứng qua chụp mạch huỳnh quang và OCT hoàng điểm mỗi 2-3 tháng trong giai đoạn đầu dùng thuốc để phát hiện dấu hiệu xơ hóa khối u và giảm phù xuất tiết.
  • Cân nhắc vai trò bổ trợ trước thủ thuật: Với các tổn thương kích thước lớn ở chu biên, có thể cân nhắc dùng thuốc ngắn hạn để làm thoái triển khối u trước khi can thiệp laser hoặc lạnh đông triệt để nhằm tối ưu hiệu quả điều trị.

Tài liệu tham khảo:

Murray T, Batra N. Belzutifan: Primary Tx for Bilat Juxtapapillary Retinal Hemangioblastoma in VHL Patient. ASRS Journal of Vitreoretinal Diseases Authors Forum, Video ID: dcppxmu_FSc, 2025.

Xem thêm