Đánh giá ý nghĩa lâm sàng của gai thị bạc màu ở trẻ em

Bs Ngô Hữu Thế
28.10.26
Last Updated

Tại hội thảo AIOC 2026, Dr. Leila Mohan đã trình bày về chủ đề gai thị bạc màu (disc pallor) ở trẻ em, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân biệt giữa các biến thể sinh lý và bệnh lý thực sự. Việc chẩn đoán gai thị bạc màu ở trẻ em đòi hỏi sự thận trọng vì các cấu trúc gai thị có thể trông nhạt màu trong giai đoạn nhũ nhi, hoặc do các yếu tố như gai thị lớn với lõm gai lớn (thường gặp trong cận thị), hoặc do ánh sáng từ đèn soi đáy mắt gây ra hiện tượng giả bạc màu.

Cơ chế bệnh sinh và các yếu tố gây nhầm lẫn

Teo gai thị là hậu quả hình thái học của tổn thương các tế bào hạch võng mạc và sợi trục, dẫn đến giảm mạch máu, tăng sinh mô đệm (gliotic proliferation) và giảm kích thước dây thần kinh thị giác dọc theo đường dẫn truyền từ võng mạc đến thể gối ngoài (lateral geniculate body). Các bệnh lý gây teo gai thị bao gồm thoái hóa, thiếu máu, viêm, chấn thương, mất myelin và chèn ép. Ngoài ra, tổn thương chu sinh (perinatal insult) rất phổ biến và có thể gây ra gai thị bạc màu. Khoảng 30% trẻ em có đa khuyết tật như bại não (CP) hoặc chậm phát triển vận động có biểu hiện gai thị bạc màu. Các yếu tố gây nhầm lẫn (mimicers) bao gồm sợi thần kinh có myelin, các bất thường gai thị như coloboma, hội chứng morning glory, thiểu sản gai thị (optic disc hypoplasia) và các gai thị đã mất myelin.

Tiếp cận chẩn đoán và các kỹ thuật hình ảnh

Trong 50 năm qua, khả năng chẩn đoán nguyên nhân gây gai thị bạc màu đã cải thiện đáng kể nhờ các kỹ thuật hình ảnh hiện đại. Nếu như trước đây chỉ có 50% trường hợp tìm được nguyên nhân, thì hiện nay hơn 90% có thể được chẩn đoán thông qua hình ảnh học hoặc xét nghiệm di truyền. Việc khai thác tiền sử rất quan trọng, bao gồm các yếu tố trước sinh, chu sinh và sau sinh, phơi nhiễm thuốc, độc chất, nhiễm trùng từ mẹ, tiền sử co giật sơ sinh, chậm phát triển hoặc mất các mốc phát triển. Các triệu chứng hệ thống như đau đầu buổi sáng và nhìn đôi có thể gợi ý phù gai thị trước đó. Khám lâm sàng cần chú trọng đánh giá đồng tử để phát hiện đồng tử phản xạ ánh sáng kém (ANRAPD) hoặc RAPD kín đáo trên đèn khe. OCT giúp đánh giá độ dày lớp sợi thần kinh võng mạc (RNFL) và theo dõi sự tiến triển. FFA, tự huỳnh quang và các xét nghiệm điện sinh lý được chỉ định khi cần thiết.

Phân tích các ca lâm sàng điển hình

Tác giả đã trình bày các ca lâm sàng minh họa cho các nguyên nhân khác nhau. Một trẻ 2 tuổi có tiền sử sinh non và nhập viện ICU, MRI cho thấy bệnh não thiếu máu cục bộ (HIE) và bệnh não chất trắng quanh não thất (PVL). Một trẻ 8 tuổi có thị lực giảm, cupping 0.8 và gai thị bạc màu, MRI xác định PVL và tổn thương vỏ não. Một trẻ 12 tuổi bị chấn thương sọ não, phát hiện craniopharyngioma chèn ép giao thoa thị giác. Một trường hợp khác mắc bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber (LHON) với các đột biến ty thể ND1, ND4, ND6, được điều trị bằng Idebenone. Đối với chấn thương thần kinh thị giác (traumatic optic neuropathy), việc sử dụng methylprednisolone có thể mang lại hiệu quả ngay cả khi không dùng trong giai đoạn cấp tính.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ chẩn đoán nguyên nhân (hiện nay)> 90%
Tỷ lệ chẩn đoán nguyên nhân (thập niên 60)50%
Tỷ lệ trẻ đa khuyết tật có gai thị bạc màu30%
Đột biến ty thể trong ca LHONND1, ND4, ND6
Tỷ lệ chấn thương thần kinh thị giác do chấn thương gián tiếp70%
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng steroid trong chấn thương thần kinh thị giác, tuy nhiên cần lưu ý rằng hiệu quả của steroid trong chấn thương thần kinh thị giác vẫn còn nhiều tranh cãi trong y văn quốc tế (ví dụ: kết quả từ CRASH trial). Việc chẩn đoán phân biệt giữa gai thị bạc màu do bệnh lý thần kinh và các biến thể sinh lý ở trẻ em đòi hỏi kinh nghiệm lâm sàng cao và phối hợp đa chuyên khoa.
  • Luôn kiểm tra kỹ đồng tử để phát hiện RAPD kín đáo trong mọi trường hợp nghi ngờ gai thị bạc màu.
  • MRI là công cụ thiết yếu để loại trừ các khối u chèn ép giao thoa thị giác như craniopharyngioma hoặc glioma.
  • Không bỏ qua tiền sử dinh dưỡng, đặc biệt ở trẻ tự kỷ có thói quen ăn uống chọn lọc.
  • Cân nhắc xét nghiệm di truyền khi nghi ngờ bệnh thần kinh thị giác di truyền như LHON.
  • Theo dõi sát sự tiến triển của gai thị và thị lực, không nên vội vàng kết luận là teo gai thị nếu chưa loại trừ các yếu tố gây nhiễu.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Leila Mohan, 2026, Is This Disc Palor Significant?, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: HcebGdK6R-o

Xem thêm