Trong chuỗi podcast CataractCoach™ (tập 174, phát sóng năm 2026), Giáo sư Walid Zbiba (Trưởng khoa Nhãn khoa tại Nabeul, Tunisia) cùng Bác sĩ Uday Devgan đã thảo luận chi tiết về mô hình đổi mới trong đào tạo phẫu thuật đục thủy tinh thể cho bác sĩ nội trú, phương pháp phân tầng ca bệnh phức tạp và các kỹ năng thấu kính lâm sàng.
Mô hình hội Nhãn khoa Thế hệ Mới NEOS và Triết lý Đào tạo Center-Young
Hội Nhãn khoa Thế hệ Mới (Next Generation of Ophthalmic Surgical Society - NEOS) được thành lập khoảng 2 năm tại Tunisia nhằm lấp đầy khoảng trống trong truyền nghề phẫu thuật cho các bác sĩ trẻ. Khác với các hội nghị truyền thống nơi diễn giả quốc tế chủ yếu tương tác với các phẫu thuật viên lão luyện, NEOS đặt bác sĩ nội trú và bác sĩ trẻ làm trung tâm của mọi hoạt động. Các chuyên gia quốc tế dành phần lớn thời gian thảo luận trực tiếp, trao đổi phi chính thức và sinh hoạt chuyên môn cùng lực lượng trẻ để xây dựng cầu nối giữa các thế hệ phẫu thuật viên.
Tháo bỏ Phân cấp Viện trường và Tạo Lưới An toàn Tâm lý
Mô hình đào tạo truyền thống tại Tunisia trước đây mang tính phân cấp dọc rất khắc nghiệt, dựa trên thời gian quan sát kéo dài. GS. Walid Zbiba chia sẻ ông mất 3 năm học nội trú mới được thực hiện bước đầu tiên và hoàn thành ca phẫu thuật tán huyết tương/tán sỏi thủy tinh thể đầu tiên vào cuối năm thứ 3. Khi đảm nhiệm Trưởng khoa Nhãn khoa tại Nabeul ở tuổi 33, ông đã đảo ngược triết lý này: ưu tiên xây dựng sự tự tin và quản lý sự lo âu của bác sĩ trẻ trong phòng mổ. Người giảng viên phải tạo ra một lưới an toàn (safety net), cam kết sẽ trực tiếp xử lý và gắp nhân rơi nếu xảy ra biến chứng đứt bao sau, giúp bác sĩ nội trú cởi bỏ áp lực tâm lý để tập trung thực hành kỹ năng.
| Chỉ số / Thông số lâm sàng | Kết quả và Ghi chú theo nguồn |
|---|---|
| Thời gian hoàn thành ca mổ đầu tiên (mô hình cũ) | 3 năm đào tạo quan sát, hồi cứu cá nhân GS. Zbiba |
| Tỷ lệ hội chứng giả bao màng (PX) tại Tunisia | Xấp xỉ 50% số ca đục thủy tinh thể trên danh sách mổ phẫu thuật công |
| Tỷ lệ hội chứng giả bao màng (PX) tại Los Angeles | Khoảng 8% đến 10% tổng số bệnh nhân (báo cáo so sánh của Dr. Devgan) |
| Tỷ lệ chương trình nội trú Mỹ không dạy mổ MSICS/M6 | 90% các chương trình nội trú nhãn khoa tại Mỹ không đào tạo kỹ thuật này |
Phân tầng Mức độ Khó của Ca mổ và Băng ghi hình Phẫu thuật Hàng tuần
Tại khoa Nhãn khoa Nabeul, các ca bệnh đục thủy tinh thể được phân loại nghiêm ngặt thành 4 nhóm độ khó: nhóm dễ (đồng tử giãn tốt, độ cứng nhân trung bình, không có hội chứng giả bao màng (pseudoexfoliation syndrome - PX)) dành cho bác sĩ mới bắt đầu; các cấp độ tiếp theo dành cho bác sĩ có kinh nghiệm hơn và ca phức tạp nhất dành cho bác sĩ nội trú năm cuối. Bác sĩ tự khám và tuyển chọn bệnh nhân cho chính mình mổ. Hệ thống kính hiển vi được kết nối với máy chiếu đưa hình ảnh phẫu thuật trực tiếp lên tường phòng mổ. Hàng tuần, toàn bộ video mổ của bác sĩ nội trú được trình chiếu để thảo luận nhóm, phân tích những điểm làm tốt và điểm cần cải thiện.
Xác định Đường ranh giới Can thiệp và Khái niệm Phẫu thuật viên chân chính
Do điều kiện phòng lab mô phỏng tại Tunisia còn hạn chế, bác sĩ nội trú phải thực hành sớm trên bệnh nhân thật. Đường ranh giới đỏ (red line) để giảng viên dừng việc thực hành và tiếp quản ca mổ phụ thuộc vào kỹ năng phẫu thuật viên, độ khó ca bệnh và phản ứng của bệnh nhân; trong đó sự an toàn thị giác của bệnh nhân là ưu tiên tối thượng. GS. Zbiba nhấn mạnh sự khác biệt giữa "thợ mổ" (operator) và "phẫu thuật viên" (surgeon): phẫu thuật yêu cầu sự tận tụy, kỷ luật, tính khiêm tốn và tư duy nghệ thuật. Bác sĩ nội trú phải là người đến phòng mổ đầu tiên và rời đi cuối cùng, tự tay chuẩn bị dụng cụ và sắp xếp hộp mổ.
Kỹ thuật Xé bao Capsulorhexis và Chiến thuật Dạy ngược
Trước khi mổ thực tế, bác sĩ nội trú được khuyên luyện tập thao tác trên quả cà chua hoặc quả nho tại nhà. Khi thực hiện xé bao trên mắt thật, bắt buộc sử dụng chất nhầy phân tán (dispersive ophthalmic viscosurgical device - OVD) để làm phẳng bao trước và bảo vệ nội mô võng mạc/giác mạc; không ngần ngại bơm bổ sung OVD liên tục. Tuyệt đối không xé bao quá nhỏ ("baby rhexis") vì sợ xé lệch hướng. Về trình tự giảng dạy, khoa áp dụng phương pháp dạy ngược (backward teaching): bắt buộc học thuộc và thành thạo các bước cuối cùng an toàn trước (như tái tạo tiền phòng, bơm/rửa chất nhầy, đặt kính nội nhãn IOL, khâu vết mổ) rồi mới tiến dần lên các bước phức tạp phía trước như hút chất nhân sub-incisional hay xé bao.
Lựa chọn Kỹ thuật Tán sỏi Thủy tinh thể và Quản lý Tâm lý Biến chứng
Kỹ thuật Stop and Chop được lựa chọn làm phương pháp nền tảng bắt buộc cho bác sĩ nội trú vì tính an toàn cao, hiệu quả cho mọi độ cứng nhân, trước khi chuyển sang kỹ thuật bổ dọc (vertical chop) hay bổ ngang (horizontal chop). Khi xảy ra biến chứng lớn như đứt bao sau (posterior capsule rupture - PCR) hay sa nhân, nguyên tắc là "không kịch tính hóa" (no drama). Giảng viên tiếp quản ngay để xử lý, sau đó họp phân tích nguyên nhân dưới dạng một "phương trình logic" nhằm rút kinh nghiệm chứ không đổ lỗi, đồng thời đưa bác sĩ trở lại phòng mổ sớm nhất có thể để khôi phục sự tự tin.
Hội chứng Giả bao màng PX và Kỹ thuật Phẫu thuật Đường mổ Tụy Sclera Thủ công M6/MSICS
Tại Tunisia, đục thủy tinh thể nhân cứng, đục chín (morgagnian) và đục trắng chiếm tỷ lệ rất cao. Đặc biệt, hội chứng PX xuất hiện ở xấp xỉ 50% số ca mổ trên danh sách mổ công, đi kèm nguy cơ yếu dây dây Zinn (zonulolysis) cực kỳ cao. Đối với các ca nhân cứng và mắt phức tạp, khoa đào tạo kỹ thuật đường mổ đường hầm củng mạc thủ công (Manual Small Incision Cataract Surgery - MSICS / M6). Kỹ thuật M6 cho độ ổn định tiền phòng vượt trội so với mổ ECCE đường mổ giác mạc rộng, giảm loạn thị phẫu thuật, phục hồi nhanh và là giải pháp tối ưu để xử lý biến chứng (cắt dịch kính trước, cố định IOL vào mống mắt hoặc củng mạc).
Bình luận: Bài trao đổi lâm sàng của GS. Walid Zbiba mang lại góc nhìn thực tế sắc bén cho công tác đào tạo nhãn khoa tại các quốc gia đang phát triển. Việc chuẩn hóa quy trình phân tầng ca mổ 4 mức độ và áp dụng kỹ thuật dạy ngược (backward teaching) giúp giảm đáng kể tỷ lệ biến chứng đứt bao sau ở giai đoạn đường cong học tập (learning curve). Tuy nhiên, chiến lược sử dụng rộng rãi đường mổ MSICS/M6 cho ca nhân cứng đòi hỏi phẫu thuật viên phải kiểm soát rất tốt hình thái đường hầm củng mạc để tránh nguy cơ rỉ vết mổ hoặc xuất huyết thượng củng mạc. Thông tin theo CataractCoach Podcast 174, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.
Thay đổi Thực hành Lâm sàng
- Phân tầng độ khó ca mổ đục thủy tinh thể thành 4 nhóm rõ ràng dựa trên độ giãn đồng tử, độ cứng nhân và sự có mặt của hội chứng PX trước khi phân công phẫu thuật viên nội trú.
- Áp dụng phương pháp dạy ngược (backward teaching): yêu cầu bác sĩ trẻ thành thạo bước bơm/rửa chất nhầy, đặt IOL và tái tạo tiền phòng trước khi thực hiện bước xé bao và tán nhân.
- Sử dụng ưu tiên chất nhầy phân tán (dispersive OVD) trong suốt quá trình xé bao capsulorhexis để duy trì độ dẹt mặt bao và bảo vệ nội mô giác mạc.
- Chuẩn hóa kỹ thuật Stop and Chop làm phương pháp phaco nền tảng trước khi hướng dẫn phẫu thuật viên thực hiện kỹ thuật bổ nhân trực tiếp (direct chop).
- Đào tạo kỹ thuật đường mổ củng mạc thủ công MSICS/M6 cho bác sĩ nội trú năm cuối như một công cụ dự phòng cứu hộ hiệu quả khi gặp ca đục thủy tinh thể nhân cứng cực độ hoặc có đứt bao sau.
Tài liệu tham khảo:
Uday Devgan, Walid Zbiba, 2026, CataractCoach™ 3002: Podcast 174: Prof. Walid Zbiba MD, CataractCoach Series, Video ID: 3bXK1esfhrw.