Tại hội thảo AIOC2026, Dr. Yashdeep Das đã trình bày báo cáo về các bệnh lý ký sinh trùng tại hốc mắt và phần phụ, một nhóm bệnh lý hiếm gặp nhưng quan trọng trong chẩn đoán phân biệt các tình trạng viêm hốc mắt và lồi mắt (proptosis). Các ký sinh trùng thường gặp bao gồm Cysticercus, nang sán hydatid và dòi (myiasis), với các cấu trúc bị ảnh hưởng chính là cơ vận nhãn, mỡ hốc mắt và khoang dưới màng xương.
Nhiễm Cysticercus hốc mắt và phần phụ
Cysticercosis là tình trạng nhiễm ký sinh trùng hốc mắt phổ biến nhất, đặc biệt lưu hành tại Ấn Độ và Đông Nam Á, liên quan mật thiết đến điều kiện vệ sinh kém và tiếp xúc giữa người và lợn. Bệnh thường gặp ở trẻ em và người trẻ tuổi. Tác nhân gây bệnh chủ yếu là Taenia solium cysticercus cellulosae, lây truyền qua đường phân-miệng. Trong hốc mắt, cơ vận nhãn là vị trí bị ảnh hưởng nhiều nhất, đặc biệt là phức hợp cơ trực trên và cơ nâng mi (SR LPS complex) chiếm 60-80% các trường hợp. Dấu hiệu hình ảnh học kinh điển trên CT hoặc MRI là dấu hiệu "dot in hole" (chấm trong lỗ), tuy nhiên không phải lúc nào cũng quan sát thấy đầu sán (scolex). Khoảng 64% bệnh nhân có biểu hiện hạn chế vận nhãn.
Quản lý và điều trị Cysticercosis
Chẩn đoán dựa trên hình ảnh học CT là nền tảng. Nếu xác định được scolex và chẩn đoán hình ảnh phù hợp, phác đồ điều trị bao gồm albendazole kết hợp với steroid. Trong trường hợp chẩn đoán không rõ ràng, bệnh có thể gây nhầm lẫn với viêm cơ vận nhãn lan tỏa hoặc viêm hốc mắt vô thủy tinh thể (IOID). Khi đó, cần thực hiện xét nghiệm ELISA để xác định chẩn đoán. Nếu bệnh nhân đáp ứng với steroid đường uống, có thể nghĩ đến viêm vô căn, ngược lại cần cân nhắc can thiệp phẫu thuật.
Nang sán Hydatid hốc mắt
Nang sán hydatid gây ra bởi Echinococcus granulosus, lây truyền qua chu kỳ chó-cừu. Mặc dù hiếm gặp, chiếm dưới 1% các ca bệnh hệ thống, nang sán có thể xuất hiện đơn độc tại hốc mắt. Một ca lâm sàng được báo cáo là bệnh nhân 70 tuổi từ Arunachal Pradesh, có tiền sử khoét bỏ nhãn cầu (evisceration) năm 2020, sau 5 năm xuất hiện khối sưng tại hốc mắt và giảm thị lực tiến triển ở mắt đối diện do viêm nhãn cảm (sympathetic ophthalmia). Phẫu thuật được thực hiện qua đường rạch nếp gấp mi, kết hợp albendazole và steroid để giảm nguy cơ sốc phản vệ (anaphylaxis). Tái tạo hốc mắt được thực hiện bằng ghép mỡ bì (dermal fat graft).
Nhiễm dòi hốc mắt (Orbital Myiasis)
Nhiễm dòi là tình trạng ấu trùng ruồi xâm nhập vào các mô hoại tử hoặc loét, hiếm khi xâm nhập mô lành. Các yếu tố nguy cơ bao gồm vệ sinh kém, tình trạng kinh tế xã hội thấp và các khối u ác tính hoại tử. Một ca lâm sàng 60 tuổi bị ung thư biểu mô tế bào đáy (basal cell carcinoma) không được điều trị trong 3 năm đã dẫn đến nhiễm dòi xâm lấn 2/3 hốc mắt. Điều trị bao gồm sử dụng dầu thông (turpentine oil) để loại bỏ dòi, sau đó phẫu thuật khoét bỏ hốc mắt (exenteration) kết hợp vạt cơ thái dương và ghép da dày (split-thickness skin graft).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ SR LPS complex bị ảnh hưởng | 60-80% |
| Tỷ lệ hạn chế vận nhãn | 64% |
| Tỷ lệ nang sán hydatid hốc mắt | <1% các ca hệ thống |
| Số lượng dòi lấy ra | 10-15 dòi trong 2 lần |
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các ca bệnh được trình bày nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chẩn đoán phân biệt giữa các khối u hốc mắt và nhiễm ký sinh trùng. Việc sử dụng dầu thông để loại bỏ dòi là một kỹ thuật truyền thống, cần thận trọng để tránh tổn thương mô lành. Hạn chế của báo cáo là tính chất ca lâm sàng đơn lẻ, cần thận trọng khi ngoại suy cho quần thể lớn.
- Luôn cân nhắc ký sinh trùng trong chẩn đoán phân biệt các khối u hốc mắt hoặc viêm cơ vận nhãn ở vùng dịch tễ.
- Sử dụng CT/MRI làm công cụ chẩn đoán hình ảnh chủ đạo để tìm dấu hiệu đặc trưng như "dot in hole".
- Kết hợp albendazole và steroid trong điều trị cysticercosis để kiểm soát phản ứng viêm và ký sinh trùng.
- Cần theo dõi sát bệnh nhân có tiền sử phẫu thuật nhãn cầu để phát hiện sớm viêm nhãn cảm.
- Vệ sinh và quản lý các vết thương hoại tử là yếu tố then chốt để phòng ngừa nhiễm dòi hốc mắt.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Yashdeep Das, 2026, Parasitic Diseases of Orbit and Adnexa case Based, AIOC2026 IC19, aioseditorproceedings, Video ID: pI2txRe98Sg.