Bài giảng của TS.BS. Dương Nguyễn Việt Hương (2025) về bệnh lý loạn dưỡng giác mạc di truyền cung cấp cái nhìn tổng quan về các dạng loạn dưỡng biểu mô, nhu mô và nội mô. Các bệnh lý này thường có tính chất di truyền, chủ yếu là di truyền trội, ngoại trừ một số thể như loạn dưỡng macula (di truyền lặn).
Loạn dưỡng biểu mô
Loạn dưỡng biểu mô bao gồm các dạng như Meesmann corneal dystrophy (loạn dưỡng Meesmann) và Epithelial Basement Membrane Dystrophy (EBMD). Meesmann là dạng hiếm gặp, do đột biến keratin K3/K12, biểu hiện bằng các vi nang (microcysts) giống bọt sâm banh trong biểu mô, thường không ảnh hưởng thị lực và không cần can thiệp. Ngược lại, EBMD (còn gọi là Cogan hoặc map-fingerprint-dot dystrophy) gây rối loạn màng đáy, dẫn đến khuyết biểu mô tái phát, đau và giảm thị lực. Điều trị EBMD giai đoạn đầu có thể dùng kính tiếp xúc (contact lens) để giảm cọ xát, hoặc laser bóc bay (phototherapeutic keratectomy) khi tình trạng tróc biểu mô tái phát nhiều.
Loạn dưỡng màng Bowman
Loạn dưỡng màng Bowman bao gồm Reis-Bücklers và Thiel-Behnke. Cả hai đều di truyền trội, xuất hiện từ trẻ nhỏ. Reis-Bücklers là thể nông của loạn dưỡng dạng hạt (granular), gây tróc biểu mô tái phát và giảm thị lực sớm, tiến triển nhanh. Thiel-Behnke có dạng tổ ong (honeycomb), xuất hiện muộn hơn và ít ảnh hưởng thị lực hơn so với Reis-Bücklers. Điều trị chủ yếu là laser bóc bay để trì hoãn ghép giác mạc.
Loạn dưỡng nhu mô
Loạn dưỡng nhu mô gồm 3 loại chính: Macula, Granular và Lattice. Macula là di truyền lặn, liên quan hôn nhân cận huyết, lắng đọng mucopolysaccharide (bắt màu Alcian blue). Granular do lắng đọng hyalin (bắt màu Masson trichrome). Lattice do lắng đọng amyloid (bắt màu Congo red). Macula có tiên lượng kém nhất do giác mạc mỏng và đục toàn bộ diện tích. Lattice thường gây tróc biểu mô tái phát dữ dội.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Di truyền (đa số) | Trội |
| Loạn dưỡng Macula | Di truyền lặn, liên quan hôn nhân cận huyết |
| Điều trị laser | Bóc bay mô tổn thương, có thể tái phát |
| Loạn dưỡng nội mô Fuch | Màng Descemet dày lên, sần vỏ cam |
Bình luận: Thông tin theo TS.BS. Dương Nguyễn Việt Hương, 2025; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc phân biệt các loại loạn dưỡng dựa trên hình thái lâm sàng (ví dụ: dạng tổ ong, dạng lưới, dạng bọt sâm banh) thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào giải phẫu bệnh. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp số liệu cụ thể về tỷ lệ mắc hoặc kết quả dài hạn sau phẫu thuật.
Loạn dưỡng nội mô
Các loạn dưỡng nội mô bao gồm Posterior Polymorphous Corneal Dystrophy (PPCD), loạn dưỡng nội mô Fuch (FECD) và loạn dưỡng bẩm sinh (CHED). PPCD đặc trưng bởi màng Descemet dày lên, nội mô nhiều lớp, hình ảnh hố mặt trăng hoặc đường rầy xe lửa. FECD có màng Descemet dày, gây phù giác mạc, hình ảnh sần vỏ cam (guttae). CHED gây đục giác mạc bẩm sinh. Điều trị chủ yếu là ghép nội mô. Một số tiến bộ mới bao gồm thuốc nhỏ ức chế Rho-kinase (như ripasudin 0.4%, 4 lần/ngày) đang được nghiên cứu.
- Khám kỹ hình thái lắng đọng để phân biệt các loại loạn dưỡng.
- Sử dụng laser bóc bay cho các thể nông để trì hoãn ghép giác mạc.
- Theo dõi nhãn áp và tình trạng giác mạc ở trẻ em có đục giác mạc bẩm sinh.
- Cân nhắc ghép nội mô cho các loạn dưỡng nội mô gây phù giác mạc.
- Phân biệt loạn dưỡng với các bệnh lý khác như hội chứng ICE (thường một mắt, bất thường mống mắt/góc tiền phòng).
Tài liệu tham khảo:
Dương Nguyễn Việt Hương, 2025, Bệnh lý giác mạc di truyền, Kênh Phan Đỗ Trọng (Bác sĩ Mắt), Video ID: lLt_BotURzg.