Tài liệu từ American Association for Pediatric Ophthalmology & Strabismus (2023) cung cấp thông tin tổng quan về bệnh lý mạch máu bào thai tồn tại (Persistent Fetal Vasculature - PFV), một rối loạn phát triển nhãn cầu hiếm gặp. PFV, còn được gọi là tồn tại dịch kính nguyên phát tăng sinh (Persistent Hyperplastic Primary Vitreous - PHPV), xảy ra khi các mạch máu trong giai đoạn phôi thai không thoái triển hoàn toàn sau khi mắt đã hình thành đầy đủ, dẫn đến các biến chứng thị giác tiềm tàng.
Định nghĩa và cơ chế bệnh sinh
PFV là một bất thường trong quá trình phát triển mắt. Trong giai đoạn phôi thai, mắt chứa các mạch máu (động mạch và tĩnh mạch) để nuôi dưỡng các cấu trúc đang hình thành. Thông thường, các mạch máu này sẽ thoái triển khi mắt hoàn thiện. Trong PFV, quá trình này không xảy ra, khiến các mạch máu tồn tại dai dẳng. Sự tồn tại này có thể gây đục thủy tinh thể (cataract) do các mạch máu bất thường ảnh hưởng đến sự trong suốt của thủy tinh thể. Bác sĩ nhãn khoa thường có thể phát hiện các dấu hiệu đặc trưng của tình trạng này thông qua thăm khám lâm sàng.
Dịch tễ học và di truyền
Các dấu hiệu nhẹ của PFV khá phổ biến và thường không gây hại, đôi khi chỉ được phát hiện tình cờ trong các buổi kiểm tra mắt định kỳ. Các dạng PFV nghiêm trọng gây ảnh hưởng thị lực là rất hiếm gặp. Về yếu tố di truyền, mặc dù có một vài trường hợp ghi nhận tính chất gia đình, nhưng đa số các ca PFV không có tính di truyền và không truyền từ cha mẹ sang con cái. Bệnh thường biểu hiện ở một mắt (unilateral), tuy nhiên trong khoảng 5-10% trường hợp, bệnh có thể biểu hiện ở cả hai mắt (bilateral). Khi PFV xuất hiện ở cả hai mắt, cần cảnh giác với các bệnh lý hệ thống tiềm ẩn như hội chứng Norrie hoặc các bất thường về não bộ.
Nhận diện dấu hiệu lâm sàng
Dấu hiệu của PFV rất đa dạng giữa các cá thể và thường trở nên rõ rệt vài tuần sau khi sinh. Phụ huynh hoặc bác sĩ nhi khoa có thể nhận thấy kích thước một bên mắt nhỏ hơn bình thường (microphthalmia). Trong quá trình thăm khám, bác sĩ có thể quan sát thấy một đốm trắng trong đồng tử (leukocoria). Ngoài ra, trẻ có thể xuất hiện tình trạng mắt không thẳng hàng, hay còn gọi là lác (strabismus). Việc chẩn đoán xác định cần được thực hiện bởi bác sĩ nhãn khoa thông qua một buổi kiểm tra mắt toàn diện.
Biến chứng và ảnh hưởng thị lực
Trong các trường hợp PFV nghiêm trọng, trẻ có nguy cơ cao đối mặt với các vấn đề thị giác lớn bao gồm đục thủy tinh thể, nhược thị (amblyopia), lác, tăng nhãn áp (glaucoma) và bong võng mạc (retinal detachment). Bong võng mạc xảy ra khi lớp lót ở thành sau của mắt bị tách rời. Những biến chứng này có thể dẫn đến suy giảm thị lực nghiêm trọng và đòi hỏi quá trình điều trị kéo dài cùng việc theo dõi nhãn khoa suốt đời.
Chiến lược điều trị và tiên lượng
Điều trị PFV phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng và các biến chứng đi kèm. Các trường hợp nhẹ có thể chỉ cần theo dõi định kỳ bởi bác sĩ nhãn khoa nhi. Các phương pháp điều trị bao gồm đeo kính thuốc, kính áp tròng và sử dụng miếng che mắt để hỗ trợ phát triển thị giác. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định khám mắt dưới gây mê (Examination Under Anesthesia - EUA). Các trường hợp nặng hơn có thể cần can thiệp phẫu thuật như phẫu thuật đục thủy tinh thể, phẫu thuật cơ vận nhãn hoặc phẫu thuật võng mạc. Tiên lượng thị lực ở trẻ PFV rất khác nhau; ngay cả sau phẫu thuật, thị lực ở một số bệnh nhân vẫn có thể rất kém. Các biến chứng như tăng nhãn áp hoặc bong võng mạc có thể xuất hiện muộn trong đời, do đó việc kiểm tra mắt định kỳ là vô cùng quan trọng.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ PFV hai mắt | 5-10% trường hợp |
| Tính di truyền | Đa số không di truyền |
| Thời điểm phát hiện dấu hiệu | Vài tuần sau khi sinh |
| Các biến chứng chính | Đục thủy tinh thể, nhược thị, lác, tăng nhãn áp, bong võng mạc |
Bình luận: Thông tin theo American Association for Pediatric Ophthalmology & Strabismus (2023); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. PFV là một bệnh lý phức tạp đòi hỏi sự phối hợp đa chuyên khoa. Việc phát hiện sớm đốm trắng đồng tử ở trẻ sơ sinh là chìa khóa để can thiệp kịp thời, tránh nhược thị sâu. Hạn chế của tài liệu là không nêu cụ thể các tiêu chuẩn phẫu thuật cho từng loại hình thái PFV.
- Thực hiện kiểm tra mắt toàn diện ngay khi phát hiện đốm trắng đồng tử hoặc lác ở trẻ sơ sinh.
- Theo dõi sát sao các biến chứng muộn như tăng nhãn áp và bong võng mạc ngay cả khi đã phẫu thuật thành công.
- Tư vấn cho phụ huynh về tầm quan trọng của việc tuân thủ lịch tái khám nhãn khoa suốt đời.
- Cân nhắc tầm soát các bệnh lý hệ thống (như hội chứng Norrie) nếu PFV biểu hiện ở cả hai mắt.
Tài liệu tham khảo:
American Association for Pediatric Ophthalmology & Strabismus, 2023, Persistent Fetal Vasculature (PFV), AAPOS Glossary, 1-4.