Bài giảng từ kênh COLORFUL PRISM (2022) về bệnh mạch hắc mạc dạng Polyp (Polypoidal Choroidal Vasculopathy - PCV) cung cấp cái nhìn tổng quan về đặc điểm lâm sàng, dịch tễ học và các phương pháp chẩn đoán hình ảnh thiết yếu. PCV, trước đây được coi là một thể của thoái hóa hoàng điểm tuổi già thể ướt, hiện được phân biệt rõ ràng nhờ các đặc điểm hình thái mạch máu đặc trưng và đáp ứng điều trị khác biệt.
Dịch tễ học và cơ chế bệnh sinh
PCV phổ biến hơn ở người châu Á và những người có sắc tố da đậm màu. Các nghiên cứu tại Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc cho thấy tỷ lệ PCV chiếm khoảng 22-24% trong số các bệnh nhân được chẩn đoán thoái hóa hoàng điểm tuổi già thể ướt. Tại Đài Loan, tỷ lệ này có thể lên tới 49%, trong khi ở người da trắng, tỷ lệ này thấp hơn, chỉ khoảng 8-13% (trung bình 10%). Bệnh thường gặp ở người trên 50 tuổi. Về giới tính, tại châu Á, nam giới mắc bệnh nhiều hơn nữ giới (khoảng 70-71%), trái ngược với người châu Âu nơi nữ giới thường gặp nhiều hơn.
Cơ chế bệnh sinh liên quan đến sự bất thường của các mạch máu hắc mạc, với thành mạch dày, xơ cứng (hyalinization) và sự phát triển của các mạch nhánh bất thường. Các yếu tố nguy cơ bao gồm tăng huyết áp và hút thuốc lá (tỷ suất chênh gấp 4,4-4,8 lần). Giả thuyết về quá trình viêm và vai trò của các yếu tố di truyền, bộ thể (complement system) cũng đang được nghiên cứu để giải thích sự hình thành các tổn thương dạng Polyp.
Đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh
Trên lâm sàng, bệnh nhân thường biểu hiện giảm thị lực hoặc biến dạng hình ảnh do tổn thương vùng hoàng điểm. Các dấu hiệu đặc trưng bao gồm các nốt màu đỏ cam (orange nodules) dưới võng mạc, xuất huyết dưới võng mạc, xuất huyết dịch kính và bong võng mạc thanh dịch. Chụp mạch huỳnh quang (Fluorescein Angiography - FA) thường dùng để chẩn đoán phân biệt với tân mạch hắc mạc (Choroidal Neovascularization - CNV). Chụp mạch huỳnh quang indocyanine (Indocyanine Green Angiography - ICGA) được coi là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán PCV, cho thấy các ổ tăng huỳnh quang dạng Polyp và mạng lưới mạch nhánh (Branching Vascular Network - BVN).
Trên OCT, các dấu hiệu đặc trưng bao gồm: bong biểu mô sắc tố (Pigment Epithelial Detachment - PED) dạng đỉnh nhọn, dấu hiệu hai lớp (double-layer sign) tương ứng với mạng lưới mạch nhánh, và các vùng tăng phản xạ dưới biểu mô sắc tố. Các tiêu chuẩn chẩn đoán PCV khi không có ICGA dựa trên sự kết hợp của các dấu hiệu trên OCT và hình ảnh đáy mắt, với độ nhạy và độ đặc hiệu cao (trên 80-90%).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ PCV ở người châu Á | 22-24% (Trung Quốc/Hàn Quốc), 49% (Đài Loan) |
| Tỷ lệ PCV ở người da trắng | 8-13% (trung bình 10%) |
| Tỷ lệ nam giới mắc PCV (châu Á) | 70-71% |
| Tăng nguy cơ do hút thuốc lá | Gấp 4,4-4,8 lần |
| Độ đặc hiệu của các dấu hiệu OCT | 80-95% |
Bình luận: Thông tin theo COLORFUL PRISM, 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của ICGA trong chẩn đoán xác định PCV. Tuy nhiên, tại nhiều cơ sở y tế ở Việt Nam, việc tiếp cận ICGA còn hạn chế, do đó việc nắm vững các tiêu chuẩn chẩn đoán dựa trên OCT và hình ảnh đáy mắt là cực kỳ quan trọng. Cần lưu ý rằng PCV có thể tồn tại đồng thời với CNV, gây khó khăn cho việc chẩn đoán và điều trị.
Phương pháp điều trị
Các phương pháp điều trị chính bao gồm tiêm thuốc kháng VEGF (Anti-VEGF) đơn trị liệu hoặc phối hợp với liệu pháp quang động (Photodynamic Therapy - PDT). Laser quang đông chỉ được áp dụng hạn chế cho các ổ tổn thương nằm ngoài vùng hoàng điểm do nguy cơ gây sẹo và mất thị lực trung tâm. Trong trường hợp xuất huyết dưới võng mạc nặng, có thể cân nhắc bơm khí nội nhãn để đẩy máu ra khỏi vùng hoàng điểm. Việc điều trị cần theo dõi sát sao bằng OCT để đánh giá sự bất hoạt của các Polyp và sự hấp thu dịch dưới võng mạc.
- Ưu tiên chẩn đoán xác định bằng ICGA nếu có thể.
- Sử dụng OCT để theo dõi sự bất hoạt của Polyp (xẹp nốt, giảm dịch).
- Cân nhắc phối hợp Anti-VEGF và PDT cho các trường hợp kháng trị.
- Giải thích rõ cho bệnh nhân về tính chất bệnh và tiên lượng thị lực.
- Theo dõi định kỳ để phát hiện sớm các biến chứng như xuất huyết hoặc bong võng mạc.
Tài liệu tham khảo:
COLORFUL PRISM, 2022, BỆNH MẠCH HẮC MẠC DẠNG POLYPE, YouTube Video ID: 6mwaaVXTiLo.