Quản lý kháng sinh trong nhãn khoa: Chiến lược và thực hành lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
17.10.26
Last Updated

Bài giảng trực tuyến iFocus Online năm 2026 về chủ đề quản lý kháng sinh (Antibiotic Stewardship Program - ASP) trong nhãn khoa đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụng thuốc hợp lý nhằm bảo vệ thị lực và giảm thiểu tình trạng kháng thuốc. Kháng sinh là thành tựu y học quan trọng, tuy nhiên việc lạm dụng trong nhãn khoa và các ngành khác đã dẫn đến tình trạng kháng thuốc toàn cầu, với dự báo số ca tử vong liên quan đến kháng kháng sinh có thể đạt 10 triệu người vào năm 2050.

Nguyên nhân gây kháng kháng sinh trong nhãn khoa

Tác giả chỉ ra 5 nguyên nhân chính dẫn đến sự gia tăng kháng thuốc trong nhãn khoa: (1) Lạm dụng kháng sinh tại chỗ; (2) Kê đơn liều cao không cần thiết; (3) Tuân thủ điều trị kém; (4) Kháng chéo với kháng sinh toàn thân; (5) Sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi. Đặc biệt, các rào cản giải phẫu như hàng rào máu-mắt và máu-võng mạc hạn chế sự thâm nhập của thuốc toàn thân, dẫn đến việc lạm dụng kháng sinh nồng độ cao tại chỗ, gây áp lực chọn lọc lên hệ vi khuẩn hội sinh (ocular flora) trên kết mạc.

Chiến lược quản lý kháng sinh (5Ds)

Chương trình quản lý kháng sinh (ASP) được định nghĩa là chiến lược y tế nhằm thúc đẩy việc sử dụng kháng sinh tối ưu. Các nguyên tắc cốt lõi bao gồm 5 chữ D: (1) Chẩn đoán đúng (Right diagnosis); (2) Thuốc đúng (Right drug); (3) Liều đúng (Right dose); (4) Thời gian đúng (Right duration); (5) Đường dùng đúng (Right route). Việc chẩn đoán cần dựa trên dấu hiệu lâm sàng, tránh kê đơn kháng sinh cho các tình trạng không do vi khuẩn như viêm kết mạc do virus hoặc dị ứng.

Phân loại kháng sinh theo WHO

WHO phân loại kháng sinh thành 3 nhóm chính để hướng dẫn sử dụng an toàn:

Nhóm kháng sinhĐặc điểm và ví dụ
AccessHoạt tính chống lại nhiều tác nhân gây bệnh phổ biến, kháng thấp. Ví dụ: amoxy, ampi, penicillins, cla, doxy, genta, metro.
WatchNguy cơ kháng cao, ưu tiên cho các tình trạng cụ thể. Ví dụ: suffiximoxim, sephotypricone, sepherox, cypro.
ReserveLựa chọn cuối cùng cho nhiễm trùng đa kháng thuốc. Ví dụ: septicodine, chistin, phosphomycinosate, meopanimm, plasmosin, polyixin.

Thực hành lâm sàng và dự phòng

Trong dự phòng viêm nội nhãn (endophthalmitis) sau phẫu thuật, povidone-iodine 5% được coi là chất sát khuẩn hiệu quả và kinh tế nhất, cần thời gian tiếp xúc 3 phút theo hướng dẫn của ECRS. Đối với viêm kết mạc do vi khuẩn, thời gian điều trị thường chỉ cần 6 ngày. Việc sử dụng kháng sinh kết hợp steroid cần được hạn chế, nên tách riêng hai loại thuốc để tránh lạm dụng kháng sinh kéo dài. Các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ kháng moxifloxacin trong viêm loét giác mạc đã tăng từ 19% lên 52% trong một số báo cáo, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nuôi cấy và làm kháng sinh đồ (antibiogram) trước khi điều trị.

Bình luận: Thông tin theo [iFocus Online, 2026]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng kháng sinh thế hệ 4 (như moxifloxacin) cho các trường hợp nhẹ là không cần thiết và gây kháng thuốc nhanh chóng. Việc thực hiện nhuộm Gram và KOH tại chỗ là kỹ thuật đơn giản, chi phí thấp nhưng mang lại giá trị chẩn đoán cao, cần được khuyến khích cho mọi cơ sở nhãn khoa.
  • Luôn thực hiện nhuộm Gram và nuôi cấy trước khi bắt đầu kháng sinh nếu có thể.
  • Áp dụng quy tắc 5Ds để tối ưu hóa việc kê đơn.
  • Ngừng sử dụng kháng sinh kết hợp steroid kéo dài; tách riêng hai loại thuốc.
  • Sử dụng povidone-iodine 5% làm tiêu chuẩn sát khuẩn trước phẫu thuật.
  • Thực hiện de-escalation (xuống thang) kháng sinh ngay khi có kết quả nuôi cấy hoặc đáp ứng lâm sàng.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Kirti Singh, 2026, Antibiotic Stewardship in Ophthalmology, iFocus Online, Video ID: aaJy5xbnVOo.

Xem thêm