Bệnh võng mạc trẻ non tháng: Sinh lý bệnh, phân loại ICROP3 và quy trình sàng lọc lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
10.10.26
Last Updated

Tỷ lệ mắc bệnh võng mạc trẻ non tháng (Retinopathy of Prematurity - ROP) tại Ai Cập ghi nhận từ 19% đến 69% ở trẻ sinh thiếu tháng, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc chuẩn hóa quy trình sàng lọc. Mặc dù các quốc gia phát triển đã kiểm soát tốt ROP nhờ hệ thống quản lý oxy nghiêm ngặt, các nước có nguồn lực trung bình và thấp đang đối mặt với "gánh nặng kép" (double burden): vừa thiếu kiểm soát oxy tối ưu, vừa gia tăng tỷ lệ sống sót ở trẻ rất nhẹ cân và trẻ sinh non lớn hơn (tuổi thai 34-35 tuần) nhưng vẫn phát triển ROP tiến triển.

Sinh lý bệnh và cơ chế sinh mạch võng mạc

Sự phát triển mạch máu võng mạc diễn ra qua hai cơ chế: tạo mạch nguyên phát (vasculogenesis) bắt đầu từ đĩa thị lúc 16 tuần tuổi thai (GA), tiến tới vùng ora serrata phía mũi lúc 32 tuần GA và phía thái dương lúc 36-40 tuần GA; sau đó là sự tân tạo mạch (angiogenesis) dựa trên khung tế bào sao (astrocytes).

ROP phát triển qua hai giai đoạn sinh lý bệnh chính:

  • Giai đoạn 1 (Tăng oxy / Co-tắc mạch): Trẻ sinh non tiếp xúc với môi trường oxy cao hơn trong tử cung, gây giảm tổng hợp yếu tố phát triển nội mô mạch máu (Vascular Endothelial Growth Factor - VEGF) và IGF-1 (Insulin-like Growth Factor 1), dẫn đến ngừng phát triển và co-tắc mạch máu võng mạc.
  • Giai đoạn 2 (Thiếu máu / Tăng sinh mạch): Bắt đầu từ khoảng 31 tuần tuổi hiệu chỉnh (Post-Menstrual Age - PMA). Nhu cầu chuyển hóa võng mạc tăng gây thiếu máu cục bộ, kích thích bùng nổ VEGF và IGF-1, dẫn đến tân tạo mạch bất thường ngoài võng mạc (stages 1-3) và có thể tiến triển thành bong võng mạc co kéo (stages 4-5).

Dữ liệu lâm sàng và Phân loại ICROP3

Mô hình bệnh lý và tiêu chuẩn chẩn đoán ROP được chuẩn hóa theo phân loại quốc tế ICROP3 (2021). Các yếu tố nguy cơ hệ thống như nhiễm trùng huyết (sepsis), hạ albumin máu (serum albumin ≤1.5 g/dL), truyền máu thể tích lớn (đặc biệt trong 10 ngày đầu sau sinh) và biến động nồng độ oxy máu làm gia tăng đáng kể nguy cơ ROP tiến triển nặng.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứutài liệu không nêu (bài giảng tổng quan)
Tỷ lệ mắc ROP tại Ai Cập19% đến 69%, trích dẫn bài báo trong bài giảng
Thời điểm mạch máu đến ora serrata phía mũi32 tuần tuổi thai, phôi thai học
Thời điểm mạch máu đến ora serrata phía thái dương36 đến 40 tuần tuổi thai, phôi thai học
Mốc bắt đầu Giai đoạn 2 (Tăng sinh)31 tuần tuổi hiệu chỉnh (PMA), sinh lý bệnh ROP
Báo động oxy máu (SpO2) khuyến cáoNgưỡng dưới 88% - Ngưỡng trên 95%, để tránh tử vong và ROP
Mục tiêu SpO2 ở trẻ sinh non90% đến 95%, duy trì liên tục
Sàng lọc trẻ có tuổi thai <27 tuầnBắt đầu lúc 31 tuần PMA, hướng dẫn lâm sàng
Sàng lọc trẻ có tuổi thai ≥27 tuầnBắt đầu lúc 4 tuần sau sinh, hướng dẫn lâm sàng
Mở rộng tiêu chuẩn sàng lọc tại các nước đang phát triểnTuổi thai ≤34 tuần hoặc Cân nặng ≤2.0 kg, do đặc điểm quần thể
Pha dung dịch nhỏ giãn đồng tử0.5 ml Cyclopentolate 2.5% + 4 ml NaCl 0.9% (cho nồng độ 0.25%) kết hợp Tropicamide 0.5% và Phenylephrine 2.5%

Bình luận: Bài giảng đã hệ thống hóa lâm sàng xuất sắc về ROP, tuy nhiên cần lưu ý đây là tài liệu tổng quan bài giảng truyền hình/webinar, không phải một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT). Thuật toán dự báo WINROP dựa trên mức tăng trọng lượng sau sinh dù rất hiệu quả tại Thụy Điển nhưng khi áp dụng thực tế tại Ai Cập cho thấy độ nhạy kém hơn, do đó không thể thay thế việc khám đáy mắt định kỳ. Ngoài ra, việc chụp ảnh RetCam (với góc nhìn 130 độ) tuy hỗ trợ y học từ xa nhưng lực ấn từ đầu dò xúc giác có thể làm xẹp tạm thời các mạch máu tân tạo, dễ gây chẩn đoán nhầm bệnh Plus thành Pre-plus nếu không đối chiếu lại bằng soi đáy mắt gián tiếp (indirect ophthalmoscopy).

Ứng dụng thay đổi thực hành lâm sàng

  • Mở rộng diện sàng lọc ROP: Cần áp dụng tiêu chuẩn sàng lọc mở rộng (tuổi thai ≤34 tuần hoặc cân nặng lúc sinh ≤2.0 kg) tại các trung tâm y tế thuộc quốc gia đang phát triển thay vì áp dụng cứng nhắc tiêu chuẩn của các nước phát triển (<30 tuần hoặc <1.5 kg).
  • Kiểm soát SpO2 chặt chẽ: Đặt ngưỡng báo động SpO2 máy đo bão hòa oxy liên tục từ 88% đến 95%, duy trì SpO2 mục tiêu 90-95% để hạn chế biến động oxy máu – yếu tố kích hoạt ROP tiến triển.
  • Tăng tần suất theo dõi khi có nguy cơ cao: Trẻ có nhiễm trùng huyết (tăng CRP, IL-6, ESR), hạ albumin máu, hoặc tiền sử truyền máu nhiều lần cần được khám đáy mắt sớm hơn mốc 28 ngày và rút ngắn khoảng cách tái khám xuống 2-3 ngày/lần.
  • Chuẩn hóa kỹ thuật soi đáy mắt: Ưu tiên sử dụng kính 20D để đánh giá tỉ mỉ vùng cực sau (đĩa thị, hoàng điểm, mạch máu) và chuyển sang kính 28D/30D kết hợp ấn củng mạc (scleral depression) nhẹ nhàng để quan sát chu biên (vùng 2 và vùng 3).
  • Sử dụng kính lọc không đỏ (Red-free filter): Khi đánh giá tổn thương mờ nhạt hoặc nghi ngờ hiện tượng cướp mạch/tân tạo mạch phẳng, bật kính lọc Red-free giúp làm nổi bật hệ thống mạch máu và dải xơ hơn so với ảnh màu thông thường.

Tài liệu tham khảo:

Strabismus from A to Z. (2025). ROP from A to Z (part 1) [Video]. YouTube. Video ID: BBAf_ykZ_I4.

Xem thêm