Theo hướng dẫn của Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ năm 2011, khoảng 1 trên 787 trẻ sinh sống mắc hội chứng Down (Trisomy 21), với xấp xỉ 75% trẻ bị giảm điều tiết (hypoaccommodation) nhìn gần và 25–40% gặp tình trạng lác (strabismus). Việc phát hiện sớm và can thiệp nhãn khoa toàn diện đóng vai trò then chốt trong hỗ trợ phát triển tâm thần vận động ở quần thể bệnh nhi này.
Cơ chế sinh lý bệnh và tổn thương thị giác
Tam nhiễm sắc thể 21 gây ra các bất thường cấu trúc và chức năng thị giác đa dạng. Sự suy giảm điều tiết nhìn gần xảy ra ngay cả khi đã chỉnh hết tật khúc xạ do rối loạn phản ứng điều tiết thể mi. Tổn thương dòng thị giác lưng (dorsal stream dysfunction) tại thùy đỉnh gây giảm khả năng xử lý chuyển động nhanh và phân tích không gian, dẫn đến hội chứng giảm thị giác vỏ năng (Cerebral Visual Impairment - CVI). Trên bề mặt nhãn cầu, giác mạc mỏng hơn kết hợp hành vi dụi mắt mạn tính do dị ứng hoặc viêm bờ mi làm gia tăng ứng suất cơ học, thúc đẩy tiến triển giác mạc chóp (keratoconus).
Dữ liệu lâm sàng gốc từ tổng quan webinar
Các báo cáo tổng hợp từ chuyên gia WSPOS ghi nhận tỷ lệ mắc các bất thường nhãn khoa cao vượt trội ở trẻ mắc hội chứng Down so với quần thể chung. Khảo sát CVI qua bảng câu hỏi Dutton (51 câu) trên 81 trẻ cho thấy 100% trẻ có ít nhất một biểu hiện rối loạn nhận thức thị giác, đặc biệt là khó khăn khi đi cầu thang hoặc đi trên mặt đất không bằng phẳng. Nghiên cứu hình thái đĩa thị (n=50 so với 52 chứng) ghi nhận 30% có thoái hóa hoặc bất thường sắc tố quanh gai. Phân tích 12 nghiên cứu phẫu thuật lác hồi cứu (cỡ mẫu n=15–78) chứng minh phẫu thuật lùi cơ thẳng trong hai bên theo liều chuẩn mang lại hiệu quả cao.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ dịch tễ hội chứng Down tại Mỹ | 1/787 trẻ sinh sống (~5.000 trẻ mới/năm; tổng 206.000 người, tổng quan 2022) |
| Tỷ lệ suy giảm điều tiết nhìn gần | 75% trẻ mắc hội chứng Down (nghiên cứu quan sát, Prof. Woodhouse) |
| Khảo sát rối loạn thị giác vỏ não CVI | 31% tỷ lệ phản hồi (81/221 phiếu), 100% trẻ thu hồi có bất thường xử lý thị giác |
| Bất thường đĩa thị & thoái hóa quanh gai | 30% trẻ có thoái hóa/sắc tố quanh gai; 8% có dấu hiệu vòng đôi (n=50 so với 52 chứng) |
| Tỷ lệ lác (Strabismus) & rung giật nhãn cầu | Lác: 25–40% (chủ yếu lác trong - esotropia); Rung giật nhãn cầu: 30% trong chuỗi bệnh nhân của Dr. Apostol |
| Thành công phẫu thuật lác trong (Bilateral MR recession) | 50–85% (trung bình 70–80%, tổng hợp 12 nghiên cứu hồi cứu n=15–78) |
| Tư thế đầu bất thường (Abnormal Head Posture) | 24% (24/259 bệnh nhân; 19% không tìm thấy nguyên nhân rõ ràng) |
| Tỷ lệ giác mạc chóp (Keratoconus) | Cao gấp 30 lần so với quần thể chung (nghiên cứu Na Uy); 27% tại phòng khám ở Brazil |
Bình luận và góc nhìn lâm sàng
Bình luận: Tài liệu trích xuất từ một hội thảo trực tuyến (webinar) mang tính chất tổng quan lâm sàng và đồng thuận chuyên gia, không phải là một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT). Do đó, các số liệu về tỷ lệ lác, CVI hay giác mạc chóp mang tính ghi nhận từ các chuỗi ca hồi cứu (cỡ mẫu nhỏ n=15–81) hoặc quan sát đơn trung tâm. Tuy nhiên, góc nhìn lâm sàng mang lại giá trị thực hành cao: việc không tự ý hạ liều phẫu thuật lác (surgical dose) ở trẻ Down trừ khi có CVI đi kèm, hoặc khuyến cáo dùng gọng kính thiết kế riêng cho sống mũi bẹt (Tomato frames, Aaron's World) và thêm độ nhìn gần (+2.50D đến +3.00D bifocal) là những điểm tựa quan trọng cho bác sĩ nhãn nhi.
Khuyến cáo thay đổi thực hành lâm sàng
- Lịch tầm soát nhãn khoa định kỳ: Thực hiện kiểm tra mắt trong 6 tháng đầu đời, hàng năm từ 1–5 tuổi, mỗi 2 năm từ 5–13 tuổi và mỗi 3 năm từ 13–21 tuổi theo hướng dẫn AAP.
- Kê đơn kính hai tròng (bifocals): Chỉ định kính hai tròng tròng phẳng (flat top/D-segment) với độ cộng nhìn gần +2.50D đến +3.00D ráp vị trí cao cho trẻ có giảm điều tiết nhìn gần để cải thiện khả năng tập trung.
- Tầm soát và can thiệp giác mạc chóp: Tầm soát giác mạc chóp hàng năm bằng chụp bản đồ giác mạc (topography/tomography), kiểm soát triệt để viêm bờ mi và dị ứng để giảm hành vi dụi mắt; xem xét liên kết ngang collagen giác mạc (Cross-linking - CXL) sớm theo phác đồ Dresden khi có chẩn đoán.
- Phẫu thuật lác đúng liều chuẩn: Áp dụng liều phẫu thuật lùi cơ thẳng trong hai bên (bilateral medial rectus recession) theo chuẩn thông thường cho lác trong, không giảm liều phẫu thuật trừ khi bệnh nhi có kèm tổn thương thị giác vỏ não (CVI).
Tài liệu tham khảo:
WSPOS. (2022). Management of Ocular Problems in Children with Down Syndrome. WSPOS Worldwide Webinar (Season 3). Video ID: ALNj36Oc-_c.