Bài giảng của Tiến sĩ Đặng Trần Đạt (2024) về chủ đề "Biến đổi đáy mắt trong cận thị bệnh lý" đã cung cấp cái nhìn tổng quan về các biến chứng đáy mắt ở bệnh nhân cận thị nặng. Cận thị bệnh lý được định nghĩa khi độ cận trên 6 điốp hoặc trục nhãn cầu dài trên 26 mm, là nguyên nhân gây mù đứng hàng thứ 6 tại các nước phát triển.
Biến đổi vùng gai thị
Trong cận thị bệnh lý, nhãn cầu bị kéo dài làm biến đổi cấu trúc vùng hậu cực, đặc biệt là gai thị. Gai thị to (đường kính ngang hoặc dọc trên 2,1 mm) được coi là mắc phải. Một dấu hiệu điển hình là gai thị đảo ngược (tilted disc), hình thành do trục nón tạo bởi các cung mạch phía thái dương đi ngược chiều với đường đi của thần kinh, gây chéo và giảm 60 độ so với trục trước sau. Ngoài ra, hiện tượng siêu co kéo của V-jacker xảy ra do vùng phía trong gai thị nhô cao, liên quan đến xoáy trục khi gai thị đi vào nhãn cầu, làm lõm vùng hắc võng mạc ở bờ trong gai thị. Liềm cận thị (myopic conus) thường xuất hiện ở phía thái dương khi độ cận từ 6-8 điốp, bản chất là quá trình teo mỏng phức hợp biểu mô sắc tố, màng Bruch và lớp mao mạch hắc mạc.
Bệnh lý thần kinh Glaucoma do cận thị
Cận thị nặng là yếu tố nguy cơ gây tiến triển bệnh lý Glaucoma góc mở, với tỷ lệ khoảng 11,2% so với mắt có trục nhãn cầu dưới 26,5 mm. Cơ chế bệnh sinh bao gồm mất chức năng vùng bè do sự giãn lồi kéo dài, hẹp ống Schlemm do biến đổi collagen củng mạc, và sự tiệm tiến của lớp sợi thần kinh do biến đổi gai thị và lá sàng. Việc đánh giá nhãn áp thường khó khăn do độ dày giác mạc và sức căng nhãn cầu bị giảm. Chẩn đoán dựa vào thị trường và các phương tiện hình ảnh như OCT (Optical Coherence Tomography) hoặc OCTA (Optical Coherence Tomography Angiography) để theo dõi mật độ lớp sợi thần kinh và hệ thống mạch máu.
Biến đổi vùng hậu cực và hoàng điểm
Bệnh hắc mạc do cận thị được chia làm 3 giai đoạn: thay đổi mao mạch hắc mạc, lớp hắc mạc ngoài/biểu mô sắc tố, và cuối cùng là teo hắc mạc. Nghiên cứu mới cho thấy teo hắc mạc có thể là nguyên nhân ban đầu gây cận thị do thiếu máu hắc mạc. Hoàng điểm vồng (Dome-shaped macular) là sự xuất hiện khuyết phía dưới vùng hắc mạc làm hoàng điểm vồng lên, tạo hình ảnh giả tân mạch. Khuyết củng mạc (staphyloma) chiếm khoảng 35,4% các trường hợp cận thị nặng, được phân loại từ TP1 (hậu cực) đến TP6 (phức hợp).
Tân mạch hắc mạc và các tổn thương ngoại khoa
Tân mạch hắc mạc (CNV - Choroidal Neovascularization) là nguyên nhân gây tân mạch đứng hàng thứ 2 sau thoái hóa hoàng điểm tuổi già ở người dưới 50 tuổi, chiếm 5-10% cận thị. Tân mạch cận thị thường là tân mạch tip 1, tiến triển nhanh (khoảng 0,01 microm/ngày). Điều trị bằng tiêm anti-VEGF là lựa chọn hàng đầu. Đối với các tổn thương co kéo dịch kính hoàng điểm, phẫu thuật cắt dịch kính (vitrectomy) và bóc màng ngăn trong (ILM peeling) là chỉ định khi có triệu chứng nhìn méo hoặc giảm thị lực. Thoái hóa rào (lattice degeneration) là thoái hóa nguy cơ cao nhất gây bong võng mạc, cần được theo dõi chặt chẽ hoặc laser dự phòng.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ Glaucoma ở mắt cận thị nặng | 11,2% |
| Tỷ lệ thoái hóa rào ở mắt cận thị | 15% |
| Tỷ lệ khuyết củng mạc ở cận thị nặng | 35,4% |
| Tốc độ tiến triển tân mạch cận thị | 0,01 microm/ngày |
Bình luận: Thông tin theo [Leo, 2024]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các biến đổi đáy mắt trong cận thị bệnh lý rất đa dạng, đòi hỏi sự kết hợp giữa thăm khám lâm sàng và các phương tiện chẩn đoán hình ảnh hiện đại như OCT/OCTA. Việc phân biệt giữa tân mạch hắc mạc và các tổn thương lành tính như rách màng Bruch là thách thức lớn, cần dựa vào sự hiện diện của điểm dò trên chụp mạch huỳnh quang (FA).
- Tầm soát võng mạc chu biên định kỳ cho mọi bệnh nhân cận thị nặng.
- Sử dụng chụp ảnh đáy mắt trường rộng để phát hiện sớm các tổn thương thoái hóa.
- Ưu tiên tiêm anti-VEGF sớm cho tân mạch hắc mạc để bảo tồn thị lực.
- Cân nhắc laser dự phòng cho thoái hóa rào ở bệnh nhân có nguy cơ cao.
- Phẫu thuật cắt dịch kính và bóc màng ngăn trong là tiêu chuẩn cho lỗ hoàng điểm do cận thị.
Tài liệu tham khảo:
Leo, 2024, Bệnh lý đáy mắt cận thị, YouTube Channel: Leo, Video ID: N_wBKrt2Fk0.