Biểu hiện miệng và quanh miệng trong các bệnh hệ thống qua trung gian miễn dịch

Bs Ngô Hữu Thế
26.10.26
Last Updated

Nghiên cứu tổng quan của Cugno và cộng sự (2026) về các biểu hiện tại miệng và quanh miệng trong các bệnh hệ thống qua trung gian miễn dịch nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhận diện sớm các dấu hiệu lâm sàng để hỗ trợ chẩn đoán và quản lý đa chuyên khoa. Các bệnh lý này thường gây tổn thương niêm mạc, tuyến nước bọt, nha chu và khớp thái dương hàm, đôi khi xuất hiện trước khi chẩn đoán hệ thống được xác lập.

Cơ chế miễn dịch bệnh sinh

Niêm mạc miệng chia sẻ cấu trúc giải phẫu và miễn dịch với các bề mặt niêm mạc khác, khiến nó dễ bị tổn thương bởi các con đường viêm hệ thống. Chữ ký type I interferon (IFN-I) đóng vai trò trung tâm trong bệnh sinh của SLE, SjD và SSc, thúc đẩy hoạt hóa tế bào đuôi gai dạng tương bào và gây chết tế bào sừng đáy. Interleukin-17 (IL-17), được sản xuất chủ yếu bởi tế bào lympho Th17, đóng vai trò then chốt trong phá hủy hàng rào niêm mạc và viêm nha chu. Trong viêm khớp dạng thấp (RA), IL-17 thúc đẩy quá trình tạo hủy cốt bào qua trung gian RANKL, tạo liên kết cơ học giữa mất xương khớp và nha chu. Trong bệnh Behçet (BD), IL-17 cùng với IL-1β và TNF-α điều phối tình trạng loét niêm mạc tái phát.

Tiếp cận chẩn đoán dựa trên kiểu hình

Việc chẩn đoán nên dựa trên kiểu hình thay vì chẩn đoán hệ thống giả định. Các tổn thương như loét dạng aphthous, khô miệng, đau khi nhai (jaw claudication) và phì đại nướu cần được đánh giá trong bối cảnh hệ thống. Bệnh lý lichenoid/interface và bệnh bọng nước thường yêu cầu sinh thiết, với miễn dịch huỳnh quang trực tiếp khi nghi ngờ bệnh bọng nước tự miễn hoặc lupus. Bất kỳ vết loét nào kéo dài trên 2-3 tuần, tổn thương đơn độc không rõ nguyên nhân, sưng tuyến nước bọt nhanh, khó nuốt tiến triển hoặc biểu hiện thiếu máu cục bộ đều cần đánh giá chuyên khoa khẩn cấp.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ nữ:nam trong SLE9:1
Tỷ lệ mắc BD tại Thổ Nhĩ Kỳ20-420/100.000
Tỷ lệ mắc BD tại Iran80/100.000
Tỷ lệ mắc BD tại Anh0,64/100.000
Tỷ lệ mắc MMP24,6 bệnh nhân/triệu dân
Tỷ lệ mắc SjD0,04%
Tỷ lệ mắc GPA0,21-1,44/100.000
Tỷ lệ mắc GCA (người >50 tuổi)52 ca/100.000
Tỷ lệ mắc SSc7-34/100.000
Bình luận: Thông tin theo Cugno et al., 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Bài viết cung cấp khung quản lý dựa trên tổn thương (lesion-first approach) rất hữu ích cho thực hành lâm sàng, tuy nhiên cần lưu ý rằng nhiều khuyến cáo điều trị được ngoại suy từ bệnh hệ thống do thiếu các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt cho tổn thương tại miệng.

Nguyên tắc quản lý và điều trị

Quản lý biểu hiện tại miệng đòi hỏi cách tiếp cận có cấu trúc: giảm đau tại chỗ, vệ sinh răng miệng, điều trị kháng viêm tại chỗ cho tổn thương miễn dịch đã xác nhận, và chỉ leo thang điều trị hệ thống khi bệnh lý miệng phản ánh hoạt tính bệnh hệ thống. Đối với loét miệng và tổn thương lichenoid, corticosteroid tại chỗ là lựa chọn đầu tay. Hydroxychloroquine (liều mục tiêu 5 mg/kg trọng lượng cơ thể thực tế/ngày) là thuốc nền tảng trong SLE. Trong SjD, pilocarpine (5 mg, 3-4 lần/ngày) là chất chủ vận muscarinic có bằng chứng tốt nhất cho bệnh nhân còn chức năng tuyến nước bọt.

ThuốcLiều khởi đầu/Duy trìLưu ý theo dõi
Dexamethasone rinse0,5 mg/5 ml (súc 5 phút)Tài liệu không nêu
Triamcinolone acetonide (intralesional)10 mg/mLTài liệu không nêu
Colchicine1-1,5 mg/ngàyTài liệu không nêu
Apremilast30 mg, 2 lần/ngàyTài liệu không nêu
Pilocarpine5 mg, 3-4 lần/ngàyTài liệu không nêu
Cevimeline30 mg, 3 lần/ngàyTài liệu không nêu
Fluconazole100 mg, 1 lần/ngày (7-14 ngày)Điều chỉnh theo tương tác, chức năng cơ quan
Prednisolone (GCA)40-60 mg/ngàyTài liệu không nêu
Tocilizumab (GCA)162 mg, tiêm dưới da hàng tuầnTài liệu không nêu

Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Các bệnh lý hệ thống như Sjögren, GCA và MMP có biểu hiện tại mắt nghiêm trọng (khô mắt, viêm động mạch thái dương gây thiếu máu thị thần kinh, sẹo kết mạc). Sự phối hợp giữa nha sĩ và bác sĩ nhãn khoa là bắt buộc khi bệnh nhân có các triệu chứng miệng gợi ý bệnh hệ thống để ngăn ngừa mất thị lực không hồi phục.

  • Nhận diện sớm các tổn thương miệng đặc hiệu (ví dụ: strawberry gingivitis trong GPA) để chẩn đoán bệnh hệ thống.
  • Thực hiện sinh thiết và miễn dịch huỳnh quang trực tiếp cho các tổn thương bọng nước hoặc lichenoid không điển hình.
  • Phối hợp đa chuyên khoa (thấp khớp, miễn dịch, nha khoa, da liễu) trong quản lý bệnh nhân.
  • Sử dụng corticosteroid tại chỗ làm lựa chọn đầu tay cho loét miệng và lichenoid trước khi cân nhắc thuốc ức chế miễn dịch hệ thống.
  • Tư vấn bệnh nhân GCA về triệu chứng đau khi nhai như một dấu hiệu cảnh báo khẩn cấp về thiếu máu cục bộ mạch máu.

Tài liệu tham khảo:

Massimo Cugno, Sook-Bin Woo, Andrea Sardella, John H. Stone, Roberta Gualtierotti, 2026, Oral and orofacial manifestations in immune-mediated systemic diseases: From clinical clues to targeted management, Autoimmunity Reviews, DOI: https://doi.org/10.1016/j.autrev.2026.104199

Xem thêm