Các nguyên nhân gây đau đầu cấp cứu: Góc nhìn Thần kinh nhãn khoa

Bs Ngô Hữu Thế
12.10.26
Last Updated

Tài liệu tổng quan 11 ca lâm sàng về các tình trạng cấp cứu thần kinh nhãn khoa (neuro-ophthalmological emergencies) năm 2026 nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhận diện các dấu hiệu cảnh báo (red flags) để xử trí kịp thời. Các ca bệnh bao gồm từ viêm động mạch tế bào khổng lồ đến các bệnh lý mạch máu và nhiễm trùng hệ thần kinh trung ương.

Viêm động mạch tế bào khổng lồ (Giant Cell Arteritis)

Bệnh nhân nam 70 tuổi với tiền sử đái tháo đường, tăng huyết áp, khởi phát đau đầu mới, mất thị lực cấp tính không đau, thị lực còn đếm ngón tay, có khuyết tật thị trường hình cung (altitudinal field effect) và RAPD (Relative Afferent Pupillary Defect). Các dấu hiệu hỗ trợ bao gồm tăng ESR, CRP. Sinh thiết động mạch thái dương cần lấy đoạn dài 1.5-2 cm để tránh âm tính giả do tổn thương nhảy cóc (skip lesions). Điều trị bằng methylprednisolone liều cao, tocilizumab cho các ca kháng trị.

Phân biệt AION do viêm và không do viêm

Arteritic AION (AAION) thường gặp ở bệnh nhân >60 tuổi, khởi phát đột ngột, đĩa thị trắng phấn (chalky white disc). Non-arteritic AION (NAION) thường gặp ở tuổi 45-65, liên quan đến đái tháo đường, tăng huyết áp, OSA (Obstructive Sleep Apnea), đĩa thị nhỏ. Tỷ lệ tổn thương hai mắt trong NAION nếu không điều trị là 65-70%.

U tuyến yên và đột quỵ tuyến yên

Bệnh nhân nữ 40 tuổi với đau đầu, nhìn đôi, liệt dây III, bán manh hai thái dương. U tuyến yên có thể gây chèn ép giao thoa thị giác hoặc xoang hang. Đột quỵ tuyến yên (pituitary apoplexy) là tình trạng cấp cứu với các triệu chứng suy tuyến yên (hạ huyết áp, hạ đường huyết, hạ natri máu), cần bù hydrocortisone và giải áp qua xoang bướm.

Phình động mạch thông sau (PCOM Aneurysm)

Bệnh nhân nữ 50 tuổi, khởi phát cấp tính liệt dây III với đồng tử giãn, không phản xạ ánh sáng. Cần phân biệt với liệt dây III do đái tháo đường (thường bảo tồn đồng tử - pupil sparing). PCOM aneurysm là nguyên nhân cần loại trừ ngay lập tức.

Bóc tách động mạch cảnh

Bệnh nhân nam 55 tuổi, đau đầu dữ dội, sụp mi đau (painful ptosis), không có anhydrosis (Horner độ 3). Cần nghi ngờ bóc tách động mạch cảnh sau chấn thương cổ hoặc thao tác nắn chỉnh cột sống. Dấu hiệu hình ảnh bao gồm crescent sign trên MRI.

Các ca bệnh khác

Bao gồm nhồi máu tuần hoàn sau (đột quỵ động mạch não sau), viêm màng não do Cryptococcus (chẩn đoán bằng kháng nguyên dịch não tủy), huyết khối tĩnh mạch não (CVT), mucormycosis (cần phẫu thuật cắt lọc và amphotericin B), MOGAD (MOG-associated disease) với triệu chứng amaurosis fugax dolorosa, và rò động mạch cảnh - xoang hang (CCF) với tam chứng Gandhi.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ âm tính giả ESR/CRP trong GCA15-40%
Tỷ lệ tổn thương hai mắt NAION không điều trị65-70%
Tỷ lệ MOGAD có amaurosis fugax dolorosa2.3%
Áp lực mở dịch não tủy trong ca Cryptococcus35 cmH2O
Bình luận: Tài liệu cung cấp cái nhìn tổng quan về các tình huống cấp cứu thần kinh nhãn khoa. Cần lưu ý rằng các con số về tỷ lệ (như 2.3% trong MOGAD) mang tính chất tham khảo từ các nghiên cứu đơn lẻ được tác giả trích dẫn. Việc sử dụng mnemonic SNOOP trước khi chẩn đoán đau đầu nguyên phát là thực hành lâm sàng quan trọng.
  • Luôn kiểm tra phản xạ đồng tử trong liệt dây III để phân biệt nguyên nhân mạch máu hay chèn ép.
  • Không chờ kết quả sinh thiết nếu nghi ngờ cao GCA, cần khởi trị steroid ngay.
  • Sử dụng kháng nguyên Cryptococcus nếu India ink âm tính khi nghi ngờ viêm màng não nấm.
  • Nghi ngờ MOGAD ở bệnh nhân có amaurosis fugax kèm đau.
  • Sử dụng SNOOP để tầm soát đau đầu thứ phát.

Tài liệu tham khảo:

Aravind Eye Hospital Pondicherry, 2026, Emergency Causes of Headache – Neuro-Ophthalmology Perspective, AUROTUBE, Video ID: Oi_P0DHOfzg.

Xem thêm