Thần kinh nhãn khoa luôn là một trong những phân ngành thử thách nhất trong thực hành lâm sàng, nơi ranh giới giữa nhãn khoa thuần túy và nội thần kinh bị xóa nhòa. Đối với các bác sĩ lâm sàng trẻ, việc tiếp cận một bệnh nhân có đồng tử không đều, mất thị lực đột ngột hay sụp mi dao động thường đi kèm với cảm giác lo âu trước những chẩn đoán có thể đe dọa tính mạng như phình mạch não hay đột quỵ cấp. Sự thiếu hụt các hướng dẫn thực hành mang tính hệ thống và sự phức tạp của các đường dẫn truyền thần kinh thị giác thường tạo ra những khoảng trống lớn trong chẩn đoán. Hội thảo Quốc tế NeuroVista 2026 do Hiệp hội Nhãn khoa Tamil Nadu (TNOA) tổ chức đã quy tụ các chuyên gia hàng đầu thế giới nhằm chuẩn hóa quy trình tiếp cận các bệnh lý thần kinh nhãn khoa thường gặp, biến những khái niệm hàn lâm phức tạp thành các lưu đồ hành động thực tiễn tại phòng khám.
Bản chất sinh lý bệnh và giải phẫu học của các đường dẫn truyền
Để không bị lạc lối trước các triệu chứng lâm sàng đa dạng, người thầy thuốc cần thấu suốt nền tảng giải phẫu học và cơ chế sinh lý bệnh học cốt lõi của ba hệ thống: đường hướng tâm/ly tâm của đồng tử, cấu trúc bao myelin của dây thần kinh thị giác, và tấm tận cùng thần kinh - cơ.
Đường ly tâm co đồng tử (đối giao cảm) bắt đầu từ nhân Edinger-Westphal ở trung não, đi cùng dây thần kinh sọ số III đến hạch mi (nằm gần cơ thẳng ngoài), tại đây các sợi sau hạch đi qua các dây mi ngắn để chi phối cơ vòng mống mắt. Ngược lại, đường giãn đồng tử (giao cảm) là một chuỗi ba nơ-ron phức tạp: nơ-ron thứ nhất đi từ vùng hạ đồi sau-ngoài xuống tủy sống cổ (trung tâm mi-tủy Budge tại C8-T1); nơ-ron thứ hai vượt qua đỉnh phổi, đi qua hạch cổ trên; nơ-ron thứ ba bò dọc theo động mạch cảnh trong, đi qua xoang hang, mượn đường dây VI trong chốc lát trước khi vào ổ mắt chi phối cơ giãn mống mắt. Bất kỳ tổn thương nào trên con đường dài này đều biểu hiện bằng hội chứng Horner.
Trong bệnh lý viêm thị thần kinh, bản chất của tổn thương phụ thuộc vào đích tấn công của quá trình tự miễn. Trong viêm thị thần kinh điển hình liên quan đến xơ cứng rải rác (MS), đích tấn công trực tiếp là bao myelin của sợi trục. Trong khi đó, ở bệnh lý phổ viêm tủy thị thần kinh (NMOSD), kháng thể tự miễn nhắm vào kênh nước Aquaporin-4 (AQP4) nằm trên chân bám của tế bào bọc dịch thể (astrocytes), dẫn đến sự hủy hoại tế bào nâng đỡ này trước khi gây tổn thương thứ phát lên sợi trục và myelin. Đối với bệnh lý liên quan đến kháng thể MOG (MOGAD), đích tấn công là glycoprotein của tế bào oligodendrocyte biểu mô myelin ở lớp ngoài cùng, thường gây tổn thương phân đoạn dài và viêm quanh bao dây thần kinh thị giác.Tại khớp thần kinh - cơ của cơ vận nhãn và cơ nâng mi, bệnh nhược cơ (Myasthenia Gravis) xảy ra do các kháng thể tự miễn phong tỏa và phá hủy các thụ thể Acetylcholine (AChR) ở màng sau synapse. Do các cơ vận nhãn và cơ nâng mi là những cơ hoạt động liên tục với tần suất cao nhất cơ thể, chúng là những cấu trúc đầu tiên và nhạy cảm nhất bị ảnh hưởng bởi sự suy giảm số lượng thụ thể này, dẫn đến hiện tượng mỏi cơ đặc trưng.
Dữ liệu lâm sàng và những phát hiện cốt lõi từ các nghiên cứu lớn
Hội thảo đã hệ thống hóa các bằng chứng lâm sàng từ các thử nghiệm bản lề, đặc biệt là Thử nghiệm Điều trị Viêm thị thần kinh (ONTT) và các nghiên cứu dịch tễ học mới về bệnh lý thần kinh nhãn khoa.
Nghiên cứu ONTT đã chứng minh rằng việc sử dụng Methylprednisolone đường tĩnh mạch (1g/ngày trong 3 ngày) giúp tăng tốc độ hồi phục thị lực, độ nhạy tương phản và thị trường trong giai đoạn cấp, nhưng không làm thay đổi thị lực cuối cùng sau 6 tháng so với nhóm giả dược. Đặc biệt, nghiên cứu phát hiện ra một sự thật đáng kinh ngạc: nhóm dùng Prednisone đường uống liều thấp (1 mg/kg/ngày) có tỷ lệ tái phát viêm thị thần kinh cao gấp đôi so với nhóm giả dược và nhóm tiêm tĩnh mạch trong vòng 2 năm theo dõi.
Dưới đây là bảng tổng hợp so sánh đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng giữa ba thể viêm thị thần kinh quan trọng nhất hiện nay:
| Đặc điểm | Viêm thị thần kinh điển hình (MS-ON) | Viêm thị thần kinh do MOG (MOGAD-ON) | Viêm thị thần kinh do AQP4 (NMOSD-ON) |
|---|---|---|---|
| Đau khi vận nhãn | Rất điển hình (92% trường hợp) | Thường xuyên và mức độ nặng | Có thể có nhưng ít nổi bật hơn |
| Phù gai thị | Chỉ xuất hiện ở 35% (65% là hậu nhãn cầu) | Rất phổ biến, phù nặng, có thể kèm xuất huyết | Thường gặp, mức độ trung bình đến nặng |
| Đặc điểm MRI | Tổn thương phân đoạn ngắn (< 15mm) | Tổn thương phân đoạn dài, viêm quanh bao thị thần kinh | Tổn thương phân đoạn rất dài, lan vào giao thoa thị giác |
| Khả năng hồi phục | Tốt, hầu hết tự hồi phục về bình thường | Rất nhạy với steroid, nhưng dễ tái phát khi giảm liều | Kém, thường để lại di chứng mất thị lực nặng nếu không lọc huyết tương cấp |
Đối với bệnh nhược cơ thể mắt (OMG), dữ liệu từ Coopersmith (2003) và các nghiên cứu tiếp theo chỉ ra rằng tỷ lệ chuyển từ nhược cơ thể mắt thuần túy sang nhược cơ toàn thân (generalized MG) là khoảng 20% đến 30% trong vòng 2 năm đầu. Việc điều trị sớm bằng các thuốc ức chế miễn dịch hoặc corticoid liều thấp có xu hướng làm giảm đáng kể tỷ lệ chuyển dạng này (chỉ còn khoảng 7-10% ở nhóm được điều trị so với 36% ở nhóm không điều trị).
Phân tích chuyên sâu và những cạm bẫy trong thực hành lâm sàng
Một trong những đóng góp lớn nhất của hội thảo là việc vạch ra các cạm bẫy lâm sàng dễ khiến bác sĩ đi sai hướng. Đầu tiên là việc đánh giá đồng tử không đều (Anisocoria). Khi đối mặt với một bệnh nhân có đồng tử không đều, bước đầu tiên không phải là đo kích thước trong tối hay ngoài sáng, mà là xác định xem cả hai đồng tử có phản xạ với ánh sáng hay không. Nếu cả hai đều phản xạ tốt, chúng ta chỉ có hai chẩn đoán: Hội chứng Horner hoặc Đồng tử không đều sinh lý (benign anisocoria). Việc phân biệt bằng nghiệm pháp trễ giãn (dilation lag) trong bóng tối rất khó định lượng trên lâm sàng thực tế.
"Trong thực hành lâm sàng hiện đại, chúng ta không nên lãng phí thời gian cố gắng đo lường sự trễ giãn đồng tử bằng mắt thường ở những bệnh nhân mắt nâu tối. Hãy chụp ảnh tư liệu, nhỏ một giọt Apraclonidine 0.5% hoặc 1% và đánh giá lại sau 45 phút. Sự đảo ngược tình trạng sụp mi và đồng tử không đều là bằng chứng đanh thép nhất của hội chứng Horner."
Nếu một hoặc cả hai đồng tử không phản xạ, chúng ta phải nghĩ đến các nguyên nhân nguy hiểm hơn, đặc biệt là liệt dây thần kinh số III. Một bệnh nhân sụp mi kèm đồng tử giãn, không phản xạ ánh sáng nhưng vận nhãn bình thường vẫn có thể là biểu hiện sớm của một túi phình động mạch thông sau (PCoA) chèn ép chọn lọc vào các sợi đối giao cảm đi ở rìa ngoài của dây III. Đây là một cấp cứu nội khoa tối khẩn cấp đe dọa tính mạng.
Một cạm bẫy khác liên quan đến chẩn đoán phù gai thị giả (pseudopapilledema) do Drusen gai thị nằm sâu (buried ODD). Trước đây, siêu âm B-scan được coi là tiêu chuẩn để tìm các nốt vôi hóa tăng âm. Tuy nhiên, đối với các drusen nằm sâu và chưa vôi hóa hoàn toàn ở trẻ em, siêu âm B-scan thường bỏ sót. Sự ra đời của công nghệ EDI-OCT (Enhanced Depth Imaging OCT) đã thay đổi hoàn toàn cuộc chơi, cho phép cắt lớp sâu xuống dưới màng giới hạn trong để phát hiện các cấu trúc ranh giới rõ, giảm phản âm ở trung tâm và tăng phản âm ở rìa, giúp cứu bệnh nhân khỏi những cuộc chọc dò tủy sống hay chụp cộng hưởng từ tốn kém và xâm lấn không cần thiết.
Thay đổi tư duy lâm sàng trong chẩn đoán và điều trị
- Tuyệt đối không sử dụng Prednisone đường uống liều thấp (1 mg/kg) đơn độc trong điều trị viêm thị thần kinh điển hình giai đoạn cấp, vì điều này làm tăng gấp đôi nguy cơ tái phát bệnh.
- Luôn chỉ định chụp MRI não và hốc mắt có tiêm thuốc cản từ (T1-weighted gadolinium-enhanced fat-suppressed) ngay từ giai đoạn đầu của viêm thị thần kinh để tiên lượng nguy cơ tiến triển thành xơ cứng rải rác (MS). Nếu MRI ban đầu có tổn thương chất trắng, nguy cơ tiến triển MS sau 15 năm lên tới 72%, so với chỉ 25% nếu MRI bình thường.
- Cảnh giác với các thể viêm thị thần kinh không điển hình (MOGAD, NMOSD) khi bệnh nhân mất thị lực trầm trọng (chỉ còn đếm ngón tay hoặc bóng bàn tay), phù gai thị nặng hoặc không đau khi vận nhãn. Cần chủ động cho chỉ định xét nghiệm kháng thể kháng AQP4 và MOG trong huyết thanh trước khi quyết định phác đồ duy trì dài hạn.
- Ứng dụng EDI-OCT như một công cụ đầu tay để tầm soát drusen gai thị ẩn sâu ở những bệnh nhân nghi ngờ phù gai thị nhưng có áp lực mở dịch não tủy bình thường, nhằm tránh các can thiệp xâm lấn không đáng có.
Tài liệu tham khảo:
Tamil Nadu Ophthalmic Association (TNOA). (2026). NeuroVista 2026: TNOA International Neuro-Ophthalmology Webinar. Speakers: Wayne Cornblath, David Kaufman, Lena Nagia, Padmaja Sudhakar, Manasa Gunturu. Tamil Nadu, India.