Giải mã hình ảnh học trong Tăng áp lực nội sọ vô căn, Huyết khối tĩnh mạch não và Dị dạng động tĩnh mạch

Bs Ngô Hữu Thế
7.10.26
Last Updated

Trong thực hành nhãn khoa và thần kinh học, chúng ta thường xuyên đối mặt với những bệnh nhân có biểu hiện lâm sàng tương đồng như đau đầu, phù gai thị và suy giảm thị lực. Tuy nhiên, việc phân biệt giữa Tăng áp lực nội sọ vô căn (IIH), Huyết khối tĩnh mạch não (CVT) và Dị dạng động tĩnh mạch (AVM) là một thách thức lớn. Sự nhầm lẫn trong chẩn đoán không chỉ làm trì hoãn điều trị mà còn có thể dẫn đến những hậu quả thị giác không thể đảo ngược. Bài viết này sẽ hệ thống hóa các dấu hiệu hình ảnh học then chốt, giúp bác sĩ lâm sàng có cái nhìn sắc bén hơn trong việc ra quyết định chỉ định cận lâm sàng.

Bản chất sinh lý bệnh và sự giao thoa lâm sàng

Điểm chung của ba bệnh lý này là khả năng gây ra hội chứng tăng áp lực nội sọ. Trong IIH, cơ chế chủ yếu liên quan đến sự mất cân bằng trong hấp thu dịch não tủy mà không có tổn thương cấu trúc rõ ràng. Ngược lại, CVT là một tình trạng cấp cứu do tắc nghẽn dòng chảy tĩnh mạch, dẫn đến ứ trệ tuần hoàn và phù não. AVM lại là một tổn thương cấu trúc mạch máu bẩm sinh, nơi máu động mạch chảy trực tiếp vào tĩnh mạch mà không qua hệ thống mao mạch, tạo ra áp lực cao cục bộ và nguy cơ xuất huyết. Việc hiểu rõ cơ chế này giúp chúng ta không chỉ dừng lại ở việc đọc kết quả phim mà còn biết cách yêu cầu các chuỗi xung MRI chuyên biệt để không bỏ sót tổn thương.

Dấu hiệu hình ảnh học đặc trưng

Việc chỉ định đúng protocol hình ảnh học là chìa khóa. Đối với nghi ngờ IIH, MRI não kèm MRV (chụp tĩnh mạch) và tiêm thuốc đối quang từ là tiêu chuẩn vàng để loại trừ các nguyên nhân thứ phát. Dưới đây là bảng tóm tắt các dấu hiệu nhận diện trên chẩn đoán hình ảnh:

Bệnh lýDấu hiệu hình ảnh học chủ đạo
IIHYên rỗng (empty sella), dẹt cực sau nhãn cầu, giãn bao thần kinh thị, ngoằn ngoèo thần kinh thị, hẹp xoang ngang hai bên.
CVTDấu hiệu "dây thừng" (cord sign) trên CT không cản quang, dấu hiệu "delta rỗng" (empty delta sign) trên CT/MRI có cản quang.
AVMDấu hiệu "búi giun" (bag of worms), các mạch máu giãn ngoằn ngoèo, tăng tín hiệu dòng chảy trên MRA.

Phân tích chuyên sâu và những cạm bẫy lâm sàng

Một sai lầm phổ biến là chỉ dựa vào triệu chứng lâm sàng mà bỏ qua việc khảo sát mạch máu. Nhiều trường hợp CVT bị chẩn đoán nhầm là IIH do cả hai đều có thể gây phù gai thị. Hơn nữa, việc sử dụng thuốc ở bệnh nhân IIH cần hết sức thận trọng trong 3 tháng đầu thai kỳ để tránh ảnh hưởng đến quá trình hình thành thần kinh của thai nhi.

Chẩn đoán hình ảnh không bao giờ thay thế được tư duy lâm sàng. Hãy luôn yêu cầu bác sĩ chẩn đoán hình ảnh "tương quan với lâm sàng" và đừng ngần ngại chỉ định thêm MRV/CTV nếu nghi ngờ có sự tắc nghẽn tĩnh mạch, ngay cả khi MRI não thường quy cho kết quả bình thường.

Thông điệp thực hành lâm sàng

  • Protocol chuẩn: Luôn chỉ định MRI não kèm MRV và tiêm thuốc đối quang từ khi tiếp cận bệnh nhân có phù gai thị không rõ nguyên nhân.
  • Nhận diện dấu hiệu "Delta rỗng": Đây là dấu hiệu then chốt của huyết khối tĩnh mạch não trên phim có cản quang, cần được nhận diện sớm để can thiệp chống đông kịp thời.
  • Đừng bỏ qua AVM: Với những bệnh nhân đau đầu tái phát mà các xét nghiệm khác bình thường, hãy cân nhắc chụp CT mạch máu (CTA) để loại trừ dị dạng mạch máu ẩn.
  • Tiếp cận đa chuyên khoa: Sự phối hợp giữa nhãn khoa, thần kinh học và chẩn đoán hình ảnh là yếu tố quyết định sự thành công trong điều trị và bảo tồn thị lực cho bệnh nhân.

Tài liệu tham khảo:

Aravind Eye Hospital Pondicherry - AUROTUBE, 2026. Radiology in IIH, CVT and AVM. Video Transcript, Duration 00:14:25.

Xem thêm