Trong nhãn khoa lâm sàng, việc chẩn đoán chính xác các bệnh lý thần kinh nhãn khoa và nhiễm trùng giác mạc đòi hỏi sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa kỹ năng thăm khám tỉ mỉ và tư duy logic. Tài liệu này tổng hợp các phiên thảo luận chuyên môn từ chương trình "Namma Paadasaalai" của Hiệp hội Nhãn khoa Tamil Nadu, tập trung vào hai chủ đề then chốt: tiếp cận bệnh nhân liệt dây thần kinh vận nhãn (dây III) và quản lý loét giác mạc do nấm. Những ca lâm sàng này không chỉ là bài tập cho các bác sĩ nội trú mà còn là lời nhắc nhở về tầm quan trọng của việc phân biệt giữa các nguyên nhân do bệnh lý mạch máu (medical) và các nguyên nhân chèn ép (surgical) trong liệt dây III, cũng như sự cần thiết của việc chẩn đoán sớm và điều trị đúng hướng trong các ca loét giác mạc phức tạp.
Bản chất của liệt dây thần kinh vận nhãn và loét giác mạc
Liệt dây thần kinh vận nhãn (dây III) là một thách thức chẩn đoán. Bản chất của vấn đề nằm ở vị trí tổn thương dọc theo đường đi của dây thần kinh. Sự tham gia của đồng tử (pupillary involvement) là dấu hiệu quan trọng nhất để phân biệt: tổn thương do thiếu máu cục bộ (thường gặp ở bệnh nhân tiểu đường, tăng huyết áp) thường gây liệt dây III nhưng bảo tồn đồng tử do các sợi phó giao cảm nằm ở ngoại vi dây thần kinh được nuôi dưỡng bởi các mạch máu nhỏ (vasa nervorum). Ngược lại, các tổn thương chèn ép (như phình động mạch thông sau) thường gây liệt đồng tử. Đối với loét giác mạc do nấm, yếu tố nguy cơ hàng đầu là chấn thương thực vật. Bản chất của nấm là sự xâm nhập sâu vào nhu mô, tạo ra các ổ loét với bờ không đều, thâm nhiễm nhu mô và các tổn thương vệ tinh (satellite lesions), đòi hỏi việc lấy bệnh phẩm làm xét nghiệm vi sinh là bắt buộc.
Dữ liệu lâm sàng và các chỉ số chẩn đoán
Dưới đây là bảng tóm tắt các đặc điểm lâm sàng và hướng xử trí được thảo luận trong các ca bệnh:
| Đặc điểm | Liệt dây III (Thiếu máu) | Liệt dây III (Chèn ép) | Loét giác mạc do nấm |
|---|---|---|---|
| Đồng tử | Thường bảo tồn | Thường giãn, mất phản xạ | Không đặc hiệu |
| Đau | Có thể có | Thường đau dữ dội | Đau, sợ ánh sáng |
| Nguyên nhân | Tiểu đường, Tăng huyết áp | Phình mạch, U chèn ép | Chấn thương thực vật |
| Xử trí | Theo dõi, kiểm soát bệnh nền | Chẩn đoán hình ảnh khẩn cấp | Kháng nấm, nạo loét |
Bình luận chuyên gia về chiến lược điều trị
Việc chẩn đoán hình ảnh (MRI/MRA) là bắt buộc trong các trường hợp liệt dây III mới khởi phát, đặc biệt ở bệnh nhân trẻ hoặc khi có sự tham gia của đồng tử, để loại trừ phình động mạch đe dọa tính mạng.
Trong quản lý loét giác mạc, việc sử dụng kháng sinh phổ rộng chỉ là bước đầu. Khi nghi ngờ nấm, cần thực hiện nạo loét làm xét nghiệm soi tươi (KOH) và nuôi cấy. Một điểm quan trọng là việc sử dụng thuốc nhỏ mắt cần đảm bảo khoảng cách 5-10 phút giữa các loại thuốc để tối ưu hóa sự hấp thụ, vì thể tích túi cùng kết mạc chỉ chứa được khoảng 12-15 microlit.
Thông điệp thực hành lâm sàng
- Phân biệt đồng tử: Luôn kiểm tra phản xạ đồng tử trong liệt dây III. Sự tham gia của đồng tử là chỉ dấu đỏ (red flag) cho các nguyên nhân chèn ép cần can thiệp ngoại khoa.
- Chẩn đoán hình ảnh: Đừng ngần ngại chỉ định CT/MRI mạch máu khi nghi ngờ phình động mạch, ngay cả khi bệnh nhân có tiền sử tiểu đường.
- Kỹ thuật lấy mẫu: Trong loét giác mạc, việc lấy bệnh phẩm từ bờ và đáy ổ loét là chìa khóa để xác định tác nhân gây bệnh.
- Giáo dục bệnh nhân: Hướng dẫn bệnh nhân cách nhỏ thuốc đúng cách (khoảng cách giữa các loại thuốc) để đảm bảo hiệu quả điều trị tối đa.
- Theo dõi: Sự cải thiện của ổ loét được đánh giá qua việc giảm kích thước khuyết biểu mô, giảm thâm nhiễm nhu mô và giảm phản ứng tiền phòng.
Tài liệu tham khảo:
Tamil Nadu Ophthalmic Association (2026). TNOA ARC Namma Paadasaalai #13. [Video]. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=jy_uY2ZG0Wo (Accessed: 2026-10-05).