Nghiên cứu của Turk và cộng sự (1983) đã tổng kết vai trò của các yếu tố tâm lý trong trải nghiệm đau, đặt nền móng cho việc ứng dụng các can thiệp tâm lý trong quản lý đau mạn tính. Các can thiệp này hiện được xem là một phần thiết yếu trong mô hình sinh-tâm-xã hội (biopsychosocial model) để cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.
Can thiệp hành vi
Lý thuyết học tập, bao gồm các nguyên tắc điều kiện hóa hoạt động (operant conditioning), cung cấp cơ sở lý thuyết cho các can thiệp hành vi. Trong đau mạn tính, các hành vi liên quan đến đau (như than phiền, nhăn nhó, tránh né hoạt động) có thể được củng cố bởi các yếu tố môi trường và xã hội. Mục tiêu của can thiệp là giảm các hành vi đau đã học và thay thế bằng các phản ứng thích nghi hơn. Một kỹ thuật quan trọng là "tạo hình" (shaping), trong đó hành vi thích nghi được tăng dần về tần suất và thời gian, đồng thời loại bỏ các yếu tố củng cố hành vi đau. Ví dụ, thiết lập đường cơ sở (baseline) cho một hoạt động như ngồi làm việc, sau đó đặt mục tiêu thời gian dựa trên thời gian (time-contingent) thay vì dựa trên mức độ đau, giúp bệnh nhân tăng dần khả năng chịu đựng mà không bị củng cố bởi sự tránh né.
Can thiệp thư giãn và phản hồi sinh học
Các kỹ thuật thư giãn (relaxation interventions) nhằm phá vỡ chu trình giữa đau và căng cơ. Các phương pháp phổ biến bao gồm thư giãn cơ tiến triển (progressive muscle relaxation), tập trung vào hơi thở và hình ảnh hướng dẫn. Phản hồi sinh học (biofeedback) cung cấp thông tin chi tiết về các quá trình sinh lý thường không nằm trong nhận thức, như căng cơ (thông qua EMG - electromyographic feedback) hoặc nhiệt độ da. Mặc dù phản hồi sinh học được sử dụng rộng rãi, bằng chứng về hiệu quả cụ thể của nó ngoài các tác dụng chung của thư giãn chỉ được chứng minh rõ ràng trong điều trị đau đầu. Đối với bệnh nhân khó nhận biết các thay đổi sinh lý khi đau, phản hồi sinh học có thể là công cụ hỗ trợ hữu ích.
Can thiệp nhận thức-hành vi
Liệu pháp nhận thức-hành vi (CBT - cognitive-behavioral therapy) tập trung vào các yếu tố nhận thức như thái độ và niềm tin tiềm ẩn dẫn đến các phản ứng cảm xúc và hành vi không thích nghi. Các can thiệp này bao gồm huấn luyện kỹ năng đối phó (coping skills training) và tái cấu trúc nhận thức (cognitive restructuring). Tái cấu trúc nhận thức thách thức các suy nghĩ tiêu cực, đặc biệt là thảm họa hóa (catastrophizing), và thay thế bằng các suy nghĩ cân bằng, thích nghi hơn. Bằng chứng cho thấy CBT có tác động tích cực đến cường độ đau, sự can thiệp của đau, khuyết tật và trầm cảm, đặc biệt ở bệnh nhân đau thắt lưng, viêm khớp dạng thấp và thoái hóa khớp.
Chiến lược dựa trên chánh niệm và chấp nhận
Các chiến lược mới hơn tập trung vào chánh niệm (mindfulness) và chấp nhận thay vì kiểm soát hoặc tránh né đau. Liệu pháp chấp nhận và cam kết (ACT - acceptance and commitment therapy) tích hợp chánh niệm với các chiến lược thay đổi hành vi. Một RCT so sánh ACT và CBT cho thấy ACT có hiệu quả tương đương trong việc cải thiện sự can thiệp của đau, trầm cảm và lo âu liên quan đến đau, với mức độ hài lòng của bệnh nhân cao hơn. Các nghiên cứu theo dõi 3 năm cho thấy sự cải thiện ổn định về lo âu và trầm cảm liên quan đến đau.
Các can thiệp khác: Thôi miên, Tự quản lý và Đa chuyên khoa
Thôi miên (hypnosis) được sử dụng để thay đổi niềm tin và tăng khả năng kiểm soát trải nghiệm đau, đặc biệt hiệu quả trong đau do ung thư. Các chương trình tự quản lý (SM - self-management) dựa trên nguyên tắc CBT giúp bệnh nhân phát triển kiến thức và kỹ năng giải quyết vấn đề. Điều trị đa chuyên khoa (multidisciplinary treatment) được coi là tiêu chuẩn vàng, kết hợp can thiệp tâm lý với các phương pháp y tế khác. Nghiên cứu cho thấy sự kết hợp giữa quản lý căng thẳng và thuốc chống trầm cảm ba vòng (tricyclic antidepressant) vượt trội hơn so với các can thiệp đơn lẻ trong điều trị đau đầu căng thẳng mạn tính.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Mục tiêu điều trị tâm lý | Giảm đau, giảm khuyết tật, điều trị trầm cảm, tăng khả năng kiểm soát, cải thiện hành vi sức khỏe |
| Hiệu quả ACT so với CBT | Tương đương trong cải thiện can thiệp đau, trầm cảm, lo âu (tài liệu không nêu p-value) |
| Hiệu quả điều trị đa chuyên khoa | Vượt trội hơn đơn trị liệu trong đau đầu căng thẳng mạn tính (tài liệu không nêu n) |
Bình luận: Thông tin theo [Hosey et al., 2018]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các can thiệp tâm lý không chỉ là hỗ trợ mà là thành phần cốt lõi trong quản lý đau mạn tính. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp chi tiết về liều lượng thuốc cụ thể trong các nghiên cứu đa chuyên khoa, chỉ nêu nhóm thuốc chống trầm cảm ba vòng.
Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Trong nhãn khoa, các bệnh lý đau mạn tính như đau thần kinh sau zona hoặc đau do khô mắt nặng có thể gây ảnh hưởng tâm lý đáng kể. Việc áp dụng mô hình sinh-tâm-xã hội, bao gồm tư vấn tâm lý hoặc các kỹ thuật thư giãn, có thể hỗ trợ bệnh nhân đối phó với sự khó chịu kéo dài khi các phương pháp điều trị tại chỗ không đạt hiệu quả tối ưu.
- Thiết lập đường cơ sở hành vi trước khi bắt đầu can thiệp.
- Sử dụng thời gian (time-contingent) thay vì mức độ đau để điều chỉnh hoạt động.
- Tích hợp chánh niệm để giảm lo âu và trầm cảm liên quan đến đau.
- Phối hợp đa chuyên khoa sớm cho bệnh nhân có nguy cơ cao.
- Tái cấu trúc nhận thức để giảm thảm họa hóa suy nghĩ về đau.
Tài liệu tham khảo:
Hosey M, McWhorter JW, Wegener ST, 2018, Psychologic Interventions for Chronic Pain, Essentials of Pain Medicine, 539-543.