Tổng quan về châm cứu trong điều trị đau: Cơ chế, bằng chứng lâm sàng và an toàn

Bs Ngô Hữu Thế
15.10.26
Last Updated

Châm cứu (acupuncture) là một thành phần thiết yếu của y học cổ truyền Trung Hoa, được hỗ trợ bởi các bằng chứng khoa học về tác dụng sinh lý thông qua kích thích cơ học bằng kim hoặc nhiệt (moxibustion [Mox]). Theo tài liệu Essentials of Pain Medicine (2018), châm cứu đã được nghiên cứu rộng rãi trong bốn thập kỷ qua với các cơ chế tác động lên hệ thần kinh trung ương và ngoại biên.

Lịch sử và lý thuyết

Lịch sử châm cứu bắt nguồn từ hơn 3000 năm trước tại Trung Quốc, với văn bản y học đầu tiên là Huang Di Nei Jing (The Yellow Emperor’s Internal Classic). Triết học Đạo giáo (Taoist philosophy) là nền tảng lý thuyết, dựa trên sự cân bằng giữa hai lực đối lập là âm (yin) và dương (yang). Khái niệm khí (qi) là năng lượng sống chảy qua các kinh lạc (meridians) kết nối cơ thể với môi trường. Có 12 kinh lạc chính, 2 kinh lạc không ghép cặp và 8 kinh lạc phụ. Sự tắc nghẽn khí dẫn đến mất cân bằng âm dương, gây ra đau hoặc bệnh tật. Việc đánh giá bệnh nhân bao gồm bốn bước: quan sát, nghe và ngửi, sờ nắn, và hỏi bệnh sử. Có hơn 361 huyệt đạo (acupoints) được xác định dựa trên các mốc giải phẫu, với đơn vị đo là "cun" (độ rộng ngón tay cái hoặc khoảng cách giữa các nếp gấp khớp ngón tay giữa).

Kinh lạc, huyệt đạo và điểm kích hoạt cơ cân

Melzack et al. đã báo cáo mối tương quan 71% giữa các điểm kích hoạt cơ cân (myofascial trigger points) và huyệt đạo dựa trên phân bố không gian và kiểu đau. Dorsher đã cập nhật và xác nhận sự tương ứng lâm sàng này lên tới 95% hoặc cao hơn. Dữ liệu về đau quy chiếu cơ cân (myofascial referred-pain) cung cấp bằng chứng sinh lý học cho các kinh lạc châm cứu, đặc biệt là ở các chi.

Kỹ thuật

Không có sự đồng thuận về kỹ thuật châm cứu tối ưu. Bệnh nhân có thể nằm ngửa, nằm sấp, nằm nghiêng hoặc ngồi. Da được sát khuẩn bằng cồn và kéo căng trước khi châm. Kim thép không gỉ dùng một lần có kích thước phổ biến là 30–32 gauge, chiều dài từ 20 đến 125 mm. Việc châm thường kèm theo cảm giác "đắc khí" (de qi) như đau mỏi, nặng, tê quanh vị trí châm. Châm cứu có thể thực hiện thủ công hoặc bằng máy kích thích điện (electro-acupuncture [EA]).

Cơ chế giảm đau

Cơ chế giảm đau của châm cứu bao gồm ba lĩnh vực: thần kinh thể dịch, điều hòa thần kinh và chẩn đoán hình ảnh. Châm cứu kích thích các sợi thần kinh cảm giác, gửi tín hiệu đến tủy sống, kích hoạt các trung tâm ở não giữa và trục hạ đồi-tuyến yên để giải phóng neuropeptide. Enkephalin và dynorphin được giải phóng tại tủy sống, trong khi beta-endorphin được giải phóng từ trục hạ đồi-tuyến yên. EA tần số 2 Hz thúc đẩy giải phóng enkephalin, beta-endorphin và endomorphin, trong khi 100 Hz làm tăng giải phóng dynorphin. Kết hợp hai tần số này mang lại hiệu quả điều trị tối đa.

Dữ liệu chẩn đoán hình ảnh

Chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) cho thấy châm cứu gây ra sự khử hoạt tính rộng rãi trong hệ thống limbic, trạng thái đau và mạng lưới chế độ mặc định (default mode network [DMN]). Ở bệnh nhân đau thắt lưng mạn tính, châm cứu giúp khôi phục kết nối trong DMN gần với mức bình thường, và sự giảm đau lâm sàng tương quan với sự gia tăng kết nối DMN.

Chỉ định và bằng chứng lâm sàng

Châm cứu hiệu quả trong điều trị đau đầu (căng thẳng và migraine), đau cổ, đau thắt lưng, và thoái hóa khớp gối. Đối với đau sau phẫu thuật, châm cứu giúp trì hoãn thời gian yêu cầu morphine và giảm liều thuốc giảm đau. Trong đau thần kinh do đái tháo đường (diabetic peripheral neuropathy [DPN]), châm cứu cải thiện chức năng vận động và cảm giác.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ tương quan điểm kích hoạt và huyệt đạo71%
Tỷ lệ tương ứng lâm sàng (Dorsher)95% hoặc cao hơn
Tỷ lệ bệnh nhân gặp tác dụng phụ (Witt et al.)8.6%
Tỷ lệ tác dụng phụ cần điều trị2.2%
Tỷ lệ chảy máu/tụ máu6.1%
Tỷ lệ đau1.7%
Tỷ lệ triệu chứng thực vật0.7%
Thời gian dài nhất của tác dụng phụ180 ngày
Số lượng bệnh nhân trong nghiên cứu của Witt et al.229,230 bệnh nhân
Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain Medicine, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các bằng chứng về châm cứu thường có tính không đồng nhất cao về thiết kế nghiên cứu và cỡ mẫu. Cần lưu ý rằng châm cứu là liệu pháp hỗ trợ, không thay thế hoàn toàn các can thiệp y khoa chính thống trong các tình trạng cấp cứu hoặc bệnh lý nặng.

Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Trong nhãn khoa, châm cứu đã được nghiên cứu như một liệu pháp hỗ trợ cho các tình trạng đau liên quan đến vùng mặt hoặc đau đầu mạn tính ảnh hưởng đến thị giác. Tuy nhiên, các bằng chứng về hiệu quả trong điều trị các bệnh lý nhãn khoa thực thể (như thoái hóa điểm vàng hoặc glaucoma) còn rất hạn chế và chưa được khuyến cáo thay thế các phương pháp điều trị chuẩn. Cần thận trọng khi thực hiện châm cứu quanh vùng hốc mắt do nguy cơ tổn thương nhãn cầu hoặc thần kinh thị giác.

  • Châm cứu là liệu pháp hỗ trợ hiệu quả để giảm liều thuốc giảm đau và tác dụng phụ.
  • Hiệu quả giảm đau của châm cứu thường mang tính ngắn hạn trong các bệnh lý mạn tính.
  • Cần cảnh giác với các biến chứng nghiêm trọng như tràn khí màng phổi khi châm vùng ngực.
  • Không có tiêu chuẩn chung về tần suất và số lượng buổi châm cứu.
  • Châm cứu có thể cân nhắc cho đau đầu, đau cổ, đau thắt lưng và thoái hóa khớp gối.

Tài liệu tham khảo:

Eric S. Hsu, Irene Wu, Brian Lai, 2018, Chapter 60: Acupuncture, Essentials of Pain Medicine, 3rd Edition, pp. 545-550.

Xem thêm