Hội thảo khoa học lần thứ 51, kỷ niệm 10 năm chuỗi sinh hoạt chuyên môn tại Trung tâm Mắt - Bệnh viện Trung ương Huế năm 2026, đã cập nhật các phương pháp điều trị tiên tiến cho các bệnh lý nhãn khoa phức tạp. Chương trình tập trung vào bốn chủ đề chính: phình giác mạc cấp, sử dụng vạt cơ trán trong điều trị sụp mi, phẫu thuật MIGS (Minimally Invasive Glaucoma Surgery) trong điều trị glaucoma góc mở, và viêm gai thị võng mạc do bệnh mèo cào.
Sử dụng vạt cơ trán trong điều trị sụp mi
Phương pháp sử dụng vạt cơ trán đã được giới thiệu từ những năm 1900. Sau một thời gian ưu tiên các vật liệu nhân tạo, xu hướng hiện nay quay trở lại với vạt cơ trán do ưu điểm về tính tự nhiên và hạn chế biến chứng thải loại. Cơ trán là dải cơ mỏng, hình tứ giác, chiều rộng khoảng 4-5 cm, chiều dài 10-12 cm, không bám vào xương mà bám vào da và mô mềm. Chỉ định điều trị bao gồm chức năng cơ nâng mi yếu hoặc không còn (khả năng co cơ dưới 4 mm), sụp mi bẩm sinh mức độ nặng, sụp mi do thần kinh số III hoặc hội chứng Marcus Gunn. Kỹ thuật thực hiện bao gồm thiết kế đường rạch da tại nếp mi (6-7 mm ở người châu Á, 9-10 mm ở người châu Âu), bộc lộ sụn mi, giải phóng cơ trán và đính vạt cơ trán vào bờ trên sụn mi. Ưu điểm là cải thiện tình trạng sụp mi khi nhìn lên, giảm hiện tượng trễ mi, tránh được việc lấy cân cơ đùi tự thân. Nhược điểm là thời gian phẫu thuật kéo dài (30-45 phút), nguy cơ chảy máu và phù nề mô.
Phình giác mạc cấp (Acute Corneal Hydrops)
Phình giác mạc cấp là biến chứng hiếm gặp nhưng nghiêm trọng, thường xảy ra ở bệnh nhân giác mạc chóp hoặc thoái hóa giác mạc vùng rìa. Cơ chế bệnh sinh là sự rách màng Descemet (DCM), dẫn đến thủy dịch ngấm vào nhu mô giác mạc gây phù. Tỷ lệ mắc ở bệnh nhân giác mạc chóp khoảng 3%, và 6-11% ở bệnh nhân thoái hóa giác mạc vùng rìa. Chẩn đoán dựa trên lâm sàng và các phương tiện hỗ trợ như AS-OCT (Anterior Segment Optical Coherence Tomography) để đánh giá vùng rách màng Descemet và mức độ phù. Điều trị bảo tồn bao gồm theo dõi, nước mắt nhân tạo, băng ép, kháng sinh, steroid tại chỗ và thuốc ưu trương (natri clorua 5%). Điều trị ngoại khoa bao gồm tiêm khí nội nhãn (SF6, C2F6, C3F8) để tạo lực ép cơ học, khâu màng Descemet hoặc ghép giác mạc tương phần (như DALK - Deep Anterior Lamellar Keratoplasty) trong trường hợp nặng.
Phẫu thuật MIGS trong điều trị Glaucoma góc mở
Phẫu thuật MIGS đại diện cho bước tiến trong quản lý bệnh glaucoma, tiếp cận từ bên trong với đường mổ nhỏ, giảm nguy cơ biến chứng so với phẫu thuật truyền thống (như cắt bè củng mạc). Mục tiêu là hạ nhãn áp thông qua tăng lưu thông thủy dịch. Các nhóm kỹ thuật chính bao gồm: (1) Tăng thoát lưu qua vùng bè và ống Schlemm (ví dụ: đặt stent, mở bè); (2) Tăng thoát lưu qua đường dẫn lưu thay thế (khoang thượng hắc mạc); (3) Giảm sản xuất thủy dịch (quang đông thể mi). Phẫu thuật MIGS phù hợp cho glaucoma giai đoạn từ nhẹ đến trung bình, có thể kết hợp phẫu thuật phaco. Ưu điểm là độ an toàn cao, thời gian phục hồi nhanh, giảm nhu cầu sử dụng thuốc hạ nhãn áp. Tuy nhiên, hiệu quả hạ nhãn áp có thể không bằng phẫu thuật truyền thống trong các trường hợp nặng.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu phình giác mạc | tài liệu không nêu |
| Tỷ lệ phình giác mạc ở bệnh nhân giác mạc chóp | 3% |
| Tỷ lệ phình giác mạc ở bệnh nhân thoái hóa giác mạc vùng rìa | 6-11% |
| Thời gian phẫu thuật vạt cơ trán | 30-45 phút |
| Thời gian phẫu thuật MIGS | tài liệu không nêu |
| Giảm nhãn áp trung bình sau phẫu thuật MIGS | 15-50% |
Bình luận: Các phương pháp phẫu thuật được trình bày phản ánh xu hướng xâm lấn tối thiểu trong nhãn khoa hiện đại. Đối với phình giác mạc cấp, việc sử dụng khí nội nhãn là một can thiệp hiệu quả nhưng đòi hỏi kỹ thuật và theo dõi sát để tránh biến chứng như đục thủy tinh thể. Đối với MIGS, mặc dù có ưu điểm về độ an toàn, nhưng cần lưu ý rằng hiệu quả hạ nhãn áp lâu dài vẫn cần thêm các nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên so sánh trực tiếp với phẫu thuật cắt bè củng mạc truyền thống.
- Ưu tiên điều trị bảo tồn cho phình giác mạc cấp mức độ nhẹ bằng thuốc ưu trương và theo dõi sát.
- Cân nhắc sử dụng vạt cơ trán cho sụp mi nặng khi chức năng cơ nâng mi yếu, thay thế cho vật liệu nhân tạo.
- Phẫu thuật MIGS là lựa chọn an toàn cho glaucoma giai đoạn nhẹ đến trung bình, đặc biệt khi kết hợp phaco.
- Luôn khai thác kỹ tiền sử tiếp xúc với mèo ở bệnh nhân viêm gai thị võng mạc để chẩn đoán bệnh mèo cào (Bartonella henselae).
Tài liệu tham khảo:
Phan Đỗ Trọng, 2026, Cập nhật điều trị nhãn khoa lần thứ 1 năm 2026, Trung tâm Mắt - Bệnh viện Trung ương Huế, Video ID: q0c5bPrRi_o