Trong chương trình CataractCoach Podcast số 185 phát sóng năm 2026, Bác sĩ David Crandall từ Bệnh viện Henry Ford đã chia sẻ dữ liệu thực hành bán phần trước phức tạp, nơi một học viên đào tạo chuyên khoa sâu (fellowship) thực hiện hơn 400 ca phẫu thuật lấy thể thủy tinh kết hợp mỗi năm. Hệ thống đào tạo và xử trí lâm sàng này tập trung vào các can thiệp nhãn áp, lệch thể thủy tinh, chấn thương nhãn cầu và tính bền vững sinh thái trong phẫu thuật.
Mô hình đào tạo phẫu thuật bán phần trước và glaucoma tại Henry Ford Hospital
Bệnh viện Henry Ford được thành lập năm 1915 với quy mô gần 1.000 giường bệnh, hiện sở hữu khoa mắt với hơn 40 bác sĩ nhãn khoa làm việc toàn thời gian và phục vụ tại 14 cơ sở vệ tinh khác nhau. Đội ngũ chuyên khoa sâu về bệnh tăng nhãn áp (glaucoma) đang chuẩn bị tiếp nhận nhân sự thứ 9. Mỗi năm, chương trình nội trú tiếp nhận 5 bác sĩ, áp dụng triết lý phòng khám liên tục (continuity clinic), nơi học viên nội trú bắt đầu theo dõi và quản lý bệnh nhân của riêng mình từ tháng 8 hoặc tháng 9 năm thứ nhất và đồng hành xuyên suốt 3 năm học. Về đào tạo chuyên khoa sâu glaucoma, học viên fellowship được cọ xát với khối lượng bệnh lý chấn thương mắt nặng và vỡ nhãn cầu (ruptured globe) từ trung tâm chấn thương cấp độ 1 (Level 1 trauma center), thực hiện hơn 400 ca đục thể thủy tinh trong một năm bao gồm cả ca thường quy lẫn ca can thiệp phức tạp.
Chuyển giao năng lực và đào tạo soi góc tiền phòng trong công tác nhân đạo
Các chương trình hỗ trợ nhân đạo quốc tế tại Ghana, Nepal, Micronesia và Tanzania đã có bước chuyển biến từ mô hình can thiệp số lượng lớn (thực hiện dồn dập hàng nghìn ca phẫu thuật thể thủy tinh) sang chiến lược tập trung chuyển giao kỹ năng chuyên sâu cho bác sĩ bản địa. Trong chuyến công tác gần nhất tại Tanzania, toàn bộ 220 ca phẫu thuật đã được thực hiện bởi các bác sĩ địa phương mà không cần bàn tay trực tiếp của phẫu thuật viên Mỹ. Chương trình fellowship phối hợp với Viện Mắt Moran thiết lập đào tạo cho 3 bác sĩ địa phương, cử chuyên gia luân phiên hỗ trợ định kỳ 2 tháng một lần. Trước thực trạng các bác sĩ địa phương không có sẵn dụng cụ soi góc tiền phòng (gonioscopy) để phân biệt glaucoma góc mở và góc đóng, đoàn công tác đã trang bị hệ thống thấu kính góc gonio và tổ chức đào tạo thực hành trực tiếp trên kính hiển vi khám bệnh sau khi học viên hoàn thành khóa học của Lee Alward.
Thúc đẩy tính bền vững sinh thái và tối ưu hóa chi phí trong phẫu thuật nhãn khoa
Sáng kiến EyeSustain và Ủy ban Bền vững ASCRS đang hướng tới việc giảm thiểu lượng rác thải khổng lồ phát sinh từ vật tư tiêu hao phòng mổ nhãn khoa. Những thay đổi về quy chuẩn quản lý bao gồm việc thay thế hướng dẫn sử dụng bằng giấy cồng kềnh thành mã QR tích hợp trên bao bì của Alcon, dựa trên dữ liệu báo cáo kỹ thuật cho thấy 98% bề mặt trái đất đã có kết nối internet tương thích. Kích thước hộp đóng gói thể thủy tinh nhân tạo có thể điều chỉnh độ hội tụ bằng ánh sáng (LAL) của RxSight đã giảm xuống còn khoảng 1/4 thể tích ban đầu. Về hệ thống đường dây máy phaco (tubing packs/FMS), các cơ sở quốc tế như Hệ thống Aravind tại Ấn Độ tái sử dụng trung bình cho 40 ca, với kỷ lục ghi nhận lên đến 83 đến 84 ca cho một bộ cassette Centurion. Về phương diện dược lý, bang Michigan đã thông qua luật cho phép dùng chung lọ thuốc nhỏ mắt cho nhiều bệnh nhân hoặc cấp phát chai thuốc đang dùng dở cho bệnh nhân mang về sau mổ, thay vì vứt bỏ lãng phí.
| Chỉ số/Thông số can thiệp | Kết quả và dữ liệu theo tài liệu |
|---|---|
| Số ca phẫu thuật thể thủy tinh của 1 fellow/năm | Hơn 400 ca, kết hợp ca thường và ca phức tạp |
| Số ca phẫu thuật trong chuyến công tác Tanzania gần nhất | 220 ca, 0 ca do phẫu thuật viên Mỹ mổ |
| Độ bao phủ internet để quét mã QR bao bì IOL | 98% diện tích bề mặt trái đất |
| Số ca tái sử dụng bộ tiêu hao phaco Centurion tại Aravind | Trung bình 40 ca (tối đa 83-84 ca) |
| Số lượng IOL tiền phòng (ACIOL) đặt trong 14 năm của tác giả | 2 ca, người cao tuổi có kích thước góc phù hợp |
| Độ sâu tối thiểu khi cắt dịch kính trước qua pars plana | Ít nhất 3 mm phía sau bình diện mống mắt |
| Mật độ tế bào nội mô ca đục nâu đen (brunescent) mổ MSICS | <1.000 tế bào/mm², chiều dày giác mạc 640 micron |
Phẫu thuật lấy thể thủy tinh đường rạch nhỏ thủ công trong các ca đục nhân tiến triển nặng
Mặc dù phẫu thuật tán nhuyễn thể thủy tinh bằng siêu âm (phacoemulsification) là tiêu chuẩn tại các nước phát triển, phẫu thuật lấy thể thủy tinh ngoài bao đường rạch nhỏ thủ công (manual small incision cataract surgery - MSICS) vẫn giữ vị trí then chốt đối với các ca đục nhân nâu đen (brunescent cataract) hoặc đục màu nước ngọt Coca-Cola có nguy cơ mất bù nội mô giác mạc cao. Điển hình là trường hợp bệnh nhân có mật độ tế bào nội mô giác mạc dưới 1.000 tế bào/mm² và độ dày giác mạc đạt 640 micron, phẫu thuật MSICS giúp bảo toàn giác mạc trong trẻo ngay ngày hậu phẫu thứ nhất mà không cần can thiệp ghép nội mô (DMEK). So sánh với năng suất phẫu thuật tại Ấn Độ (nơi phẫu thuật viên có thể thực hiện 100 đến 200 ca MSICS/ngày trên hệ thống 4 bàn mổ), nghiên cứu của David Chang phối hợp cùng Sanduk Ruit đã chứng minh MSICS đạt kết quả phục hồi thị lực 20/60 tương đương phaco nhưng ghi nhận tỷ lệ đục bao sau cao hơn sau một năm. Để đảm bảo an toàn vết mổ rộng 8 mm, tác giả duy trì thói quen khâu phục hồi mép rạch bằng chỉ nylon 10-0 hoặc Vicryl.
Chiến lược xử trí lệch thể thủy tinh nhân tạo và suy yếu dây Zinn phức tạp
Tiếp cận lâm sàng đối với thể thủy tinh lệch vị trí bắt đầu bằng việc xác định chỉ định bảo tồn hay tháo bỏ IOL. Trường hợp cần thay thế IOL và màng sau đã vỡ, kỹ thuật cố định thể thủy tinh nhân tạo qua củng mạc không cần chỉ khâu (Yamane technique) là ưu tiên số một. Tuy nhiên, nếu mắt có loạn thị giác mạc cao cần đặt IOL toric hoặc từng gặp biến chứng xoay lật trục quang học (rotisserie effect) của IOL 3 mảnh Zeiss, phẫu thuật viên chuyển sang khâu cố định càng IOL vào củng mạc bằng chỉ Gore-Tex hoặc chỉ Prolene 9-0 hoặc 8-0. Khi dùng chỉ Gore-Tex, thủ thuật kẹp nghiền nát nút thắt (crushing the knot) bằng kẹp buộc chỉ giúp ép hết vi bọt khí, làm dẹt sợi chỉ giúp nút thắt không bị bung tuột và dễ dàng vùi sâu dưới củng mạc mà không làm suy giảm độ bền.
Đối với đứt dây Zinn còn bảo tồn bao, tổn thất khu trú do chấn thương có thể xử trí bằng một phân đoạn căng bao (capsular tension segment - CTS). Ngược lại, nếu tổn thương do hội chứng giả tróc bao (pseudoexfoliation), quá trình thoái hóa dây chằng sẽ tiếp diễn trên toàn bộ chu vi 360 độ, đòi hỏi phải phối hợp vòng căng bao (capsular tension ring - CTR) cùng hai phân đoạn CTS để cố định hai phía đối xứng, tránh thất bại tái phát. Trong mọi can thiệp lệch IOL có tổn thương màng hyaloid trước, phẫu thuật viên bắt buộc phải thực hiện vi phẫu cắt dịch kính trước (anterior vitrectomy) triệt để với đầu cắt đưa sâu ít nhất 3 mm ra sau mống mắt, kết hợp tiêm hoạt chất co đồng tử nội nhãn (acetylcholine/miostat) để kiểm tra hoàn toàn không còn dải dịch kính kẹt vào vết mổ.
Lộ trình rèn luyện kỹ năng vi phẫu và vượt qua sức ỳ lâm sàng
Quá trình xây dựng năng lực phẫu thuật đòi hỏi sự tích lũy có hệ thống thông qua phòng thực hành ướt (wet lab). Chương trình rèn luyện vi phẫu kéo dài 14 tuần với hệ thống 15 kính hiển vi yêu cầu học viên làm chủ kỹ thuật khâu giác mạc, đạt tiêu chuẩn khâu 10 đến 12 mũi nylon 10-0 trong 8 đến 10 phút nhằm thiết lập sự phối hợp thị giác - vận động tinh vi. Khi học các thủ thuật can thiệp vùng bè góc tiền phòng (MIGS), người học nên mở rộng nền tảng từng bước: xoay đầu bệnh nhân và kính hiển vi để đặt kính gonio quan sát góc sau ca phaco thường quy trong 4-5 ca liên tiếp, tiếp theo dùng que xoay Sinskey hoặc thìa tách thể mi chạm nhẹ vào bè củng mạc, trước khi chính thức đặt stent (iStent, Hydrus) hoặc xẻ bè (Kahook Dual Blade, gonioscopy-assisted transluminal trabeculotomy - GATT).
Bình luận: Nội dung podcast phản ánh một khía cạnh giáo dục thực tế sâu sắc khi đề cập đến việc vượt qua hội chứng kẻ giả mạo (imposter syndrome) và rào cản tâm lý sợ tai biến khi áp dụng kỹ thuật mới. Tác giả nhấn mạnh phương pháp xin video phẫu thuật thô chưa qua biên tập từ các chuyên gia đi trước nhằm nhận diện chân thực các khó khăn thao tác, đồng thời chủ động nhân đôi thời gian dự trù phòng mổ trong những ca đầu tiên thực hiện kỹ thuật mới (như đặt thể thủy tinh nhân tạo có mống mắt nhân tạo hoặc bắt đầu kỹ thuật Yamane). Điểm cốt lõi được rút ra là nếu phẫu thuật viên vẫn làm chính xác những gì mình đã làm từ 6 tháng hay 5 năm trước mà không tiếp nạp công nghệ hay kỹ năng mới, họ đang tự thụt lùi trong chuyên môn.
Thay đổi thực hành lâm sàng
- Kiểm soát triệt để dịch kính trước: Khi thực hiện kỹ thuật cố định IOL qua củng mạc hoặc xử trí rơi/lệch IOL, luôn đưa đầu cắt dịch kính sâu tối thiểu 3 mm sau mống mắt và kiểm tra bằng thuốc co đồng tử để loại bỏ hoàn toàn nguy cơ co kéo dịch kính võng mạc (VMT) và phù hoàng điểm dạng nang (CME).
- Chiến lược xử trí dây Zinn theo căn nguyên: Đánh giá bản chất đứt dây Zinn trước mổ; nếu do hội chứng giả tróc bao tiến triển, không dựa vào 1 phân đoạn nâng đỡ đơn độc mà cần phối hợp CTR với 2 phân đoạn CTS cố định hai cực đối xứng.
- Kỹ thuật xử lý nút chỉ Gore-Tex: Thực hiện thao tác kẹp nghiền (crush) nút thắt chỉ Gore-Tex bằng kẹp chuyên dụng trước khi xoay vùi vào củng mạc nhằm giải phóng vi bọt khí, chống tuột chỉ và giảm thiểu kích thước nút thắt cộm dưới kết mạc.
- Mở rộng kỹ năng phẫu thuật góc tiền phòng theo bậc thang: Rèn luyện phản xạ xoay kính hiển vi, đặt kính gonio và thao tác vi dụng cụ chạm nhẹ bè củng mạc trên mắt bệnh nhân sau mổ phaco thường quy trước khi triển khai các thủ thuật can thiệp MIGS thực thụ.
Tài liệu tham khảo:
Uday Devgan, David Crandall, 2026, CataractCoach Podcast 185: David Crandall MD, CataractCoach, Video ID: 0pqduq9yiJk