Tại chương trình đào tạo y khoa liên tục (CME) 'Cập nhật kiến thức trong phẫu thuật đục thủy tinh thể' năm 2021 do Trường Đại học Y Dược Cần Thơ phối hợp tổ chức, các chuyên gia nhãn khoa đã tổng kết toàn diện các tiến bộ kỹ thuật tán tương thể thủy tinh bằng siêu âm (phacoemulsification), phương pháp tính toán công suất thủy tinh thể nhân tạo (intraocular lens - IOL) và phác đồ kháng sinh dự phòng viêm mủ nội nhãn (endophthalmitis).
Khảo sát thực hành lâm sàng và lo ngại biến chứng trong phẫu thuật Phaco
Trong khảo sát ý kiến trực tuyến dành cho các bác sĩ tham dự hội thảo CME, khi được hỏi về biến chứng đáng sợ nhất trong phẫu thuật đục thủy tinh thể, có đến 75% phẫu thuật viên lựa chọn biến chứng viêm mủ nội nhãn. Đây là biến chứng nặng nề nhất, có nguy cơ gây tàn phế thị lực nghiêm trọng nếu không được dự phòng và xử trí kịp thời. Bên cạnh đó, đa số các bác sĩ tham gia khảo sát có kinh nghiệm dưới 5 năm đến 10 năm làm phẫu thuật Phaco, với số lượng ca mổ biến thiên từ dưới 200 ca/năm đến hàng ngàn ca/năm.
Quản lý bán phần sau và tính toán công suất IOL trong phẫu thuật đục thủy tinh thể
Đánh giá toàn diện bán phần sau trước khi chỉ định phẫu thuật đục thủy tinh thể đóng vai trò quyết định trong việc tiên lượng thị lực sau mổ. Bệnh nhân có bệnh lý võng mạc đái tháo đường tân sinh cần được can thiệp laser quang đông hoặc tiêm chất chống tăng sinh mạch máu (anti-VEGF) ổn định trước khi tiến hành mổ Phaco. Đối với trường hợp phù hoàng điểm dạng nang do đái tháo đường hoặc màng trước võng mạc, cần ưu tiên điều trị nội khoa hoặc phối hợp phẫu thuật cắt dịch kính khi có chỉ định.
Trong phẫu thuật IOL Toric điều trị loạn thị, việc đo đạc loạn thị mặt sau giác mạc (Posterior Corneal Astigmatism - PCA) ngày càng được chú trọng. Việc sử dụng các thiết bị đo sinh học quang học hiện đại như IOLMaster 700 cho phép đo trực tiếp độ cong mặt sau giác mạc, giúp hạn chế sai số so với các công thức ước tính truyền thống. Các công thức tính công suất IOL thế hệ mới như Barrett Toric hay Barrett Universal II mang lại độ chính xác cao. Đánh dấu trục loạn thị có thể thực hiện thủ công (manual) hoặc sử dụng hệ thống định vị kỹ thuật số (như Callisto eye). Về hiện tượng xoay IOL Toric, các báo cáo cho thấy IOL thường xoay nhiều nhất trong 1 giờ đầu sau mổ; nếu có lệch trục đáng kể, thời điểm khuyến cáo để tinh chỉnh lại trục IOL là từ 1 đến 3 tuần hậu phẫu.
Khi xảy ra biến chứng rách bao sau hoặc đứt dây Zinn rộng không thể đặt IOL trong túi bao, phẫu thuật viên có thể lựa chọn các kỹ thuật cố định IOL bán phần trước như: đặt IOL 3 mảnh vào rãnh thể mi (sulcus) nếu còn bao trước nguyên vẹn, khâu cố định IOL vào củng mạc, cố định IOL củng mạc không khâu (kỹ thuật Yamane), hoặc kẹp IOL vào mống mắt (Iris-claw IOL).
Dược động học và hiệu quả của kháng sinh dự phòng Levofloxacin 1.5%
Dự phòng nhiễm trùng là khâu then chốt trong phẫu thuật Phaco. Nghiên cứu kinh điển của Hội Phẫu thuật viên Thủy tinh thể và Khúc xạ Châu Âu (ESCRS) năm 2007 trên 16.603 bệnh nhân đã chứng minh việc tiêm kháng sinh Cefuroxime vào tiền phòng cuối cuộc mổ giúp giảm đáng kể tỷ lệ viêm mủ nội nhãn.
Về dược động học, thử nghiệm ngẫu nhiên đơn trung tâm mù đôi trên 111 bệnh nhân phẫu thuật thủy tinh thể so sánh nồng độ trong thủy dịch của dung dịch nhỏ mắt Levofloxacin 1.5% (Cravit 1.5%) và Moxifloxacin 0.5%. Kết quả ghi nhận nồng độ Levofloxacin 1.5% trong thủy dịch đạt được cao gấp 1.6 lần so với Moxifloxacin 0.5% tại các thời điểm lấy mẫu sau khi nhỏ thuốc 3 ngày trước mổ. Levofloxacin 1.5% thuộc nhóm fluoroquinolon thế hệ 3 có phổ tác dụng rộng trên cả vi khuẩn Gram dương, Gram âm và vi khuẩn kỵ khí, đồng thời không chứa chất bảo quản benzalkonium chloride (BAK), giúp giảm tối đa độc tính trên tế bào biểu mô và nội mô giác mạc so với các dòng aminoglycoside hoặc dung dịch chứa BAK.
Trong một nghiên cứu lâm sàng so sánh hiệu quả tiêm tiền phòng giữa Levofloxacin (0.5 mg/0.1 ml) và Moxifloxacin (0.5 mg/0.1 ml) trên 114 mắt (nhóm Levofloxacin 56 mắt, nhóm Moxifloxacin 58 mắt), kết quả theo dõi tại thời điểm 1 ngày, 1 tuần và 1 tháng sau mổ cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mật độ tế bào nội mô, độ dày giác mạc trung tâm cũng như độ dày võng mạc trung tâm giữa hai nhóm.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ e ngại biến chứng viêm mủ nội nhãn | 75% phẫu thuật viên tham gia khảo sát CME |
| Cỡ mẫu nghiên cứu dược động học thủy dịch Levofloxacin 1.5% vs Moxifloxacin 0.5% | 111 bệnh nhân, thử nghiệm ngẫu nhiên đơn trung tâm mù đôi |
| Nồng độ Levofloxacin 1.5% so với Moxifloxacin 0.5% trong thủy dịch | Cao gấp 1.6 lần trong thủy dịch, nghiên cứu trên 111 bệnh nhân |
| Cỡ mẫu nghiên cứu so sánh tiêm tiền phòng Levofloxacin vs Moxifloxacin | 114 mắt (56 mắt Levofloxacin 0.5 mg/0.1 ml, 58 mắt Moxifloxacin 0.5 mg/0.1 ml) |
| Hiệu quả phác đồ Cravit 1.5% tại BV Mắt Đà Nẵng | Khoảng 10.000 ca phẫu thuật Phaco, 0 ca ghi nhận viêm mủ nội nhãn |
Bàn luận về nguy cơ TASS và chiến lược dùng kháng sinh sau mổ Phaco
Bình luận: Việc sử dụng kháng sinh tiêm tiền phòng (intracameral injection) đã mang lại hiệu quả giảm viêm nội nhãn rõ rệt. Tuy nhiên, việc tự pha chế dung dịch tiêm tiền phòng không đúng chuẩn hoặc sử dụng kháng sinh chứa chất bảo quản có thể dẫn đến hội chứng nhiễm độc bán phần trước (Toxic Anterior Segment Syndrome - TASS) hoặc tổn thương nội mô giác mạc không hồi phục. Đặc biệt, việc tiêm Vancomycin tiền phòng hiện bị chống chỉ định tại nhiều quốc gia do nguy cơ gây ra hội chứng viêm tắc mạch võng mạc xuất huyết muộn (Hemorrhagic Occlusive Retinal Vasculitis - HORV).
Khi xảy ra biến chứng mỡ tra mắt lọt vào tiền phòng (do tra thuốc mỡ sau mổ khi đường hầm giác mạc chưa kín hoàn toàn), mỡ không thể tự hấp thu và có thể bám dính vào bề mặt IOL hoặc nội mô. Trong trường hợp này, cần tiến hành phẫu thuật rửa tiền phòng sớm để tránh nguy cơ TASS và phù giác mạc mạn tính. Về nguyên tắc dùng kháng sinh nhỏ mắt sau mổ, các chuyên gia khuyến cáo nên duy trì liều điều trị hiệu quả (4-6 lần/ngày) và không giảm liều dốc (tapering) kháng sinh quá sớm để tránh nguy cơ bùng phát chủng vi khuẩn đề kháng. Thông tin theo CME Cập nhật kiến thức trong phẫu thuật đục thủy tinh thể, 2021; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.
Thay đổi thực hành lâm sàng cho bác sĩ nhãn khoa
- Sử dụng dung dịch sát khuẩn Povidone-Iodine 5% nhỏ kết mạc và sát trùng mi mắt trước mổ Phaco tối thiểu 3-5 phút là biện pháp dự phòng nhiễm trùng quan trọng bậc nhất.
- Ưu tiên chọn lựa các công thức tính IOL thế hệ mới (Barrett Universal II, Barrett Toric) và đo đạc trực tiếp mặt sau giác mạc khi chuẩn bị đặt IOL Toric.
- Áp dụng phác đồ kháng sinh nhỏ mắt fluoroquinolon nồng độ cao (như Levofloxacin 1.5%) trước mổ 1-3 ngày và duy trì 4-6 lần/ngày trong 1-2 tuần sau mổ để đảm bảo nồng độ diệt khuẩn tối ưu trong thủy dịch.
- Tránh tra thuốc mỡ mắt ngay cuối cuộc mổ nếu vết mổ giác mạc chưa tự kín hoàn toàn hoặc chưa khâu chắc chắn nhằm phòng ngừa biến chứng mỡ lọt tiền phòng.
Tài liệu tham khảo:
Trường Đại học Y Dược Cần Thơ, Bệnh viện Mắt Trung ương, Bệnh viện Mắt Đà Nẵng, Bệnh viện Mắt Phương Nam. (2021). CME Cập nhật kiến thức trong phẫu thuật đục thủy tinh thể. Video ID: RmlbArMQyX0.