Cập nhật lâm sàng về thuốc chẹn Beta và đồng vận Adrenergic trong điều trị Glaucoma

Bs Ngô Hữu Thế
21.10.26
Last Updated

Trong buổi hội thảo iFocus Online năm 2026 với chủ đề về các thuốc điều trị Glaucoma, Dr. Amit Pandey đã trình bày chi tiết về vai trò của thuốc chẹn beta (beta-blockers) và đồng vận adrenergic (adrenergic agonists). Mặc dù đã xuất hiện từ lâu, timolol (được cấp phép từ năm 1978) vẫn là thuốc được kê đơn phổ biến nhất toàn cầu và là tiêu chuẩn so sánh trong các nghiên cứu lâm sàng về thuốc hạ nhãn áp (intraocular pressure - IOP) trong suốt 4 thập kỷ qua.

Cơ chế tác dụng và phương trình Goldman

Theo phương trình Goldman, nhãn áp được quyết định bởi sự cân bằng giữa sản xuất thủy dịch (aqueous formation) và các đường thoát (uveoscleral outflow, trabecular facility, episcleral venous pressure). Thuốc chẹn beta tác động vào một đòn bẩy duy nhất là giảm sản xuất thủy dịch (F). Trong khi đó, các thuốc đồng vận alpha-2, đặc biệt là brimonidine, tác động lên hai đòn bẩy là giảm sản xuất thủy dịch (F) và tăng thoát thủy dịch qua đường củng mạc (U). Các thụ thể adrenergic là các thụ thể bắt cặp protein G (G protein coupled receptors). Alpha-1 tác động qua GQ làm tăng canxi nội bào gây co cơ trơn. Ngược lại, alpha-2 tác động qua GI ức chế adenylate cyclase, làm giảm cyclic AMP (cAMP). Beta-2 tác động qua GS làm tăng cAMP, kích hoạt protein kinase phosphoryl hóa các bơm vận chuyển (sodium-potassium ATPase và carbonic anhydrase type 2) để sản xuất thủy dịch. Cả hai nhóm thuốc đều nhắm vào bước cAMP nhưng theo hướng đối nghịch.

Phân loại và đặc tính của thuốc chẹn Beta

Các thuốc chẹn beta được phân loại dựa trên tính chọn lọc thụ thể, hoạt tính giao cảm nội tại (intrinsic sympathomimetic activity - ISA), hoạt tính ổn định màng (membrane-stabilizing activity) và tính thân dầu (lipophilicity). Timolol là thuốc chuẩn, không chọn lọc, không có ISA và không có hoạt tính ổn định màng. Betaxolol là thuốc chọn lọc beta-1 (cardioselective), có thể ít gây co thắt phế quản hơn nhưng tính chọn lọc không tuyệt đối. Carteolol là thuốc duy nhất có ISA, giúp giảm tác dụng phụ lên nhịp tim và lipid máu. Tính thân dầu cao của một số thuốc chẹn beta cho phép chúng xuyên qua hàng rào máu não, gây các tác dụng phụ thần kinh trung ương (CNS side effects) như mệt mỏi, trầm cảm hoặc ác mộng.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Giảm nhãn áp (IOP)20 đến 30%
Thời gian tác dụnglên đến 24 giờ
Tỷ lệ dị ứng brimonidine10 đến 25%
Giảm hấp thu toàn thân nhờ chèn điểm lệlên đến 60%
Tương đương liều timolol 0.5%10 mg thuốc uống
Bình luận: Thông tin theo iFocus Online, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc chèn điểm lệ (punctal occlusion) là kỹ thuật đơn giản nhưng quan trọng để giảm tác dụng phụ toàn thân. Cần lưu ý rằng việc sử dụng thuốc chẹn beta vào ban đêm có thể không hiệu quả do nhịp sinh học của sản xuất thủy dịch đã giảm tự nhiên khi ngủ, đồng thời có thể gây hạ huyết áp tâm trương ban đêm, ảnh hưởng xấu đến tưới máu mắt.

Lưu ý lâm sàng và an toàn

Tachyphylaxis (hiện tượng thoát thuốc) có thể xảy ra với thuốc chẹn beta do sự điều hòa tăng (upregulation) của các thụ thể beta. Trước khi kê đơn, cần sàng lọc kỹ tiền sử hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), nhịp tim chậm, block nhĩ thất độ 2-3, suy tim và sử dụng thuốc chẹn kênh canxi (verapamil, diltiazem). Brimonidine chống chỉ định tuyệt đối ở trẻ em dưới 2 tuổi do nguy cơ ức chế thần kinh trung ương, hạ thân nhiệt và ngưng thở. Trong thai kỳ, cần thận trọng và ưu tiên các biện pháp thay thế. Đối với bệnh nhân Glaucoma nhãn áp bình thường (normal tension glaucoma), cần cân nhắc kỹ khi sử dụng thuốc chẹn beta do nguy cơ ảnh hưởng đến tưới máu đĩa thị.

  • Luôn kiểm tra tiền sử hen suyễn, bệnh tim mạch và các thuốc đang dùng trước khi kê đơn chẹn beta.
  • Hướng dẫn bệnh nhân kỹ thuật chèn điểm lệ để giảm hấp thu toàn thân.
  • Ưu tiên dùng thuốc chẹn beta vào buổi sáng thay vì buổi tối.
  • Cảnh giác với dị ứng brimonidine, đặc biệt là viêm kết mạc nang (follicular conjunctivitis) khởi phát muộn.
  • Nếu bệnh nhân không đạt mục tiêu nhãn áp với 2-3 loại thuốc, hãy cân nhắc phẫu thuật thay vì thêm thuốc.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Amit Pandey, 2026, Beta-Blockers and Adrenergic Agonists in Glaucoma, iFocus Online, Video ID: HbKqpw_yw4c.

Xem thêm