Bài giảng tại sự kiện AIOC 2026 về chủ đề bệnh giãn mạch võng mạc (MacTel) đã tổng kết kinh nghiệm lâm sàng từ cơ sở dữ liệu gồm 762 bệnh nhân, với gần 30% số bệnh nhân có thời gian theo dõi trên 5 năm. MacTel là một bệnh lý thoái hóa thần kinh-mạch máu (neurogliovascular degenerative disease) tiến triển chậm, thường bị chẩn đoán nhầm trong giai đoạn sớm.
Hiểu biết hiện tại về bệnh lý MacTel
Bệnh được Donald Gass mô tả lần đầu vào năm 1982 dưới tên gọi giãn mạch võng mạc cạnh hoàng điểm vô căn (idiopathic juxtafoveal retinal telangiectasis). Đặc điểm bệnh lý cốt lõi là sự mất tính trong suốt của võng mạc do thoái hóa tế bào Müller và mất sắc tố hoàng điểm. Các nghiên cứu đa phương thức (multimodal imaging) hiện nay cho thấy bệnh không chỉ khu trú ở vùng cạnh hoàng điểm mà ảnh hưởng đến diện tích lớn hơn của hoàng điểm. Quá trình tiến triển tự nhiên của bệnh bao gồm sự hình thành các hốc võng mạc (retinal cavitation), mất lớp ellipsoid và teo hoàng điểm chậm theo thời gian.
Chẩn đoán và phân loại
Việc chẩn đoán dựa trên các kỹ thuật hình ảnh như chụp ảnh màu, tự huỳnh quang bước sóng ngắn (short-wavelength autofluorescence), phản xạ xanh (blue reflectance imaging) và chụp cắt lớp quang học (SD-OCT) kết hợp chụp mạch OCT (OCTA). Dấu hiệu sớm nhất trên lâm sàng là sự giảm sắc tố hoàng điểm, dẫn đến tăng phản xạ trên ảnh blue reflectance tại 488 nm. Trên OCT, các dấu hiệu sớm bao gồm dẹt hoàng điểm, mỏng vùng cạnh hoàng điểm và các đốm tăng phản xạ ở lớp rối ngoài (outer plexiform layer). Hệ thống phân loại mới từ MacTel group (từ độ 0 đến độ 6) được đánh giá là mạnh mẽ, dễ áp dụng và tương quan chặt chẽ với sự suy giảm thị lực.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu | 762 bệnh nhân |
| Tỷ lệ theo dõi trên 5 năm | Gần 30% |
| Tuổi khởi phát phổ biến | Sau 60 tuổi |
| Ca bệnh trẻ nhất được báo cáo | 28 tuổi (kèm đái tháo đường) |
| Hệ thống phân loại | Độ 0 đến độ 6 |
Tiến bộ trong điều trị
Kết quả thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 3 (phase three) về liệu pháp dựa trên tế bào tiết yếu tố dinh dưỡng thần kinh mi (ciliary neurotrophic factor - CNTF) đã cho thấy khả năng làm giảm sự mất lớp ellipsoid. Liệu pháp NT501 sử dụng các tế bào biểu mô sắc tố võng mạc biến đổi gen được đặt tại pars plana để giải phóng chậm yếu tố dinh dưỡng thần kinh. Mặc dù kết quả mới chỉ ở giai đoạn theo dõi 2 năm, đây được coi là cột mốc quan trọng trong việc kiểm soát bệnh lý tiến triển chậm này.
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc phân biệt giữa tăng phản xạ võng mạc ngoài (outer retinal hyperreflectivity) và tân mạch dưới võng mạc (subretinal neovascularization). Tân mạch trong MacTel thường xuất phát từ đám rối mao mạch sâu (deep capillary plexus) và không phải là tân mạch hoạt động kiểu xuất tiết như trong thoái hóa hoàng điểm tuổi già, do đó cần thận trọng khi chỉ định anti-VEGF.
- Thực hiện chụp OCT định kỳ để theo dõi sự tiến triển của mất lớp ellipsoid và các hốc võng mạc.
- Sử dụng hình ảnh tự huỳnh quang để xác định diện tích vùng MacTel thay vì chỉ dựa vào chụp mạch huỳnh quang (fundus fluorescein angiography).
- Phân biệt kỹ các tổn thương tăng phản xạ trên OCT để tránh chẩn đoán nhầm với tân mạch xuất tiết cần điều trị anti-VEGF.
- Theo dõi sát các bệnh nhân có dấu hiệu sớm như dẹt hoàng điểm hoặc mỏng vùng cạnh hoàng điểm.
Tài liệu tham khảo:
Giridhar, A., 2026, Recent developments in Macular telangiectasia, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: T8xu-qflzZs.