Tại hội thảo AIOC2026 IC53, Dr. Samrat Chatterjee đã trình bày phương pháp tiếp cận chẩn đoán bệnh khô mắt (Dry Eye Disease - DED) dựa trên giao thức DEWS III, nhấn mạnh việc đơn giản hóa quy trình chẩn đoán cho bác sĩ lâm sàng. Bệnh khô mắt là một tình trạng phức tạp với hơn 75 xét nghiệm chẩn đoán và hơn 100 phương pháp điều trị, đòi hỏi bác sĩ cần có chiến lược tiếp cận hệ thống để xác định các yếu tố nguyên nhân (etiological drivers).
Sàng lọc và đánh giá triệu chứng
Quy trình chẩn đoán bắt đầu bằng việc sàng lọc triệu chứng. Bệnh nhân thường không chỉ than phiền về cảm giác khô mắt mà có thể mô tả các triệu chứng mơ hồ như mỏi mắt cuối ngày, nặng mắt, hoặc cảm giác bỏng rát. Cần phân biệt triệu chứng khô mắt với các bệnh lý khác: triệu chứng khô mắt thường không cải thiện khi chớp mắt, trong khi các bất thường màng phim nước mắt (tear film abnormalities) thường cải thiện sau khi chớp mắt. Các triệu chứng đau thay vì khó chịu, hoặc triệu chứng khu trú một bên thường gợi ý các bệnh lý không phải khô mắt. Các triệu chứng như ngứa, đóng vảy, tiết dịch thường gợi ý bệnh lý dị ứng, mặc dù có thể tồn tại sự chồng lấp giữa các bệnh lý này.
Thiết lập chẩn đoán theo DEWS III
Theo DEWS III, chẩn đoán xác định yêu cầu sự hiện diện của triệu chứng dương tính (được đo bằng bảng câu hỏi như OSDI 6) kết hợp với ít nhất một trong ba dấu hiệu khách quan: mất ổn định màng phim nước mắt, tổn thương bề mặt nhãn cầu, hoặc tăng áp lực thẩm thấu nước mắt (tear hyperosmolarity). Trong thực hành lâm sàng, bác sĩ có thể sử dụng các bảng câu hỏi như OSDI 6, 12 hoặc DEQ để xác định triệu chứng dương tính. Đối với dấu hiệu khách quan, nghiệm pháp nhuộm fluorescein để đo thời gian vỡ phim nước mắt (TBUT) và đếm số điểm tổn thương trên giác mạc là phương pháp đơn giản và phổ biến. Chẩn đoán được xác lập khi có triệu chứng dương tính kèm theo TBUT dưới ngưỡng hoặc có hơn 5 điểm tổn thương trên giác mạc.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tiêu chuẩn chẩn đoán DED | Triệu chứng dương tính (OSDI 6/12/DEQ) + 1 dấu hiệu khách quan |
| Ngưỡng tổn thương giác mạc | > 5 điểm nhuộm fluorescein |
| Ngưỡng tổn thương kết mạc | > 9 điểm nhuộm lissamine green/rose bengal |
| Ngưỡng lipid layer (thiết bị tự động) | < 60 (giảm lớp lipid) |
| Phân độ chất lượng meibum | Độ 1 (hơi đục), Độ 2 (có hạt), Độ 3 (đặc như kem đánh răng) |
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026 IC53, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc không nhất thiết phải có thiết bị tự động để chẩn đoán khô mắt, khuyến khích sử dụng các nghiệm pháp tại giường như nhuộm bề mặt nhãn cầu và đánh giá chất lượng meibum thủ công. Hạn chế của việc không dùng thiết bị tự động là thiếu khả năng định lượng chính xác các chỉ số như áp lực thẩm thấu hay độ dày lớp lipid.
Xác định các yếu tố nguyên nhân
DEWS III phân loại các yếu tố nguy cơ thành không thể thay đổi (như tuổi, giới tính) và có thể thay đổi (như thời gian sử dụng màn hình, môi trường). Các yếu tố nguyên nhân chính bao gồm: thiếu hụt màng phim nước mắt, bất thường mi mắt, bất thường bề mặt nhãn cầu và các yếu tố hệ thống. Việc đánh giá mi mắt bao gồm kiểm tra chất lượng chớp mắt (chớp mắt không hoàn toàn), loại trừ viêm bờ mi, Demodex. Đối với các yếu tố hệ thống, cần loại trừ các bệnh lý như hội chứng Sjogren, viêm khớp dạng thấp hoặc SLE thông qua các xét nghiệm huyết thanh học. Việc đánh giá chất lượng meibum có thể thực hiện bằng cách ấn nhẹ vào bờ mi dưới, với các mức độ từ trong suốt đến đặc như kem đánh răng (độ 3), trong đó các mức độ đục, có hạt hoặc đặc được coi là dương tính với rối loạn chức năng tuyến Meibomian (Meibomian Gland Dysfunction - MGD).
- Sử dụng bảng câu hỏi OSDI 6 để sàng lọc triệu chứng khô mắt một cách nhanh chóng.
- Thực hiện nhuộm fluorescein và đếm điểm tổn thương giác mạc để xác định dấu hiệu khách quan.
- Kiểm tra chất lượng chớp mắt và ấn bờ mi để đánh giá MGD ngay tại phòng khám.
- Luôn cân nhắc các bệnh lý hệ thống như Sjogren khi bệnh nhân có triệu chứng khô mắt nặng.
- Không cần thiết phải có thiết bị tự động để bắt đầu quy trình chẩn đoán và quản lý bệnh nhân khô mắt.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Samrat Chatterjee, 2026, Decoding DEWS III Investigations Diagnosis Made Easy, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: FB2quSEvNC8.