Vùng hố yên (sella) là cấu trúc giải phẫu quan trọng với kích thước nhỏ nhưng chứa đựng các tổn thương có thể gây hậu quả nghiêm trọng về nội tiết và thần kinh. Trong thực hành nhãn khoa thần kinh, việc chẩn đoán hình ảnh chính xác các khối u vùng này là yếu tố then chốt để định hướng xử trí lâm sàng.
Giải phẫu và kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh
Tuyến yên nằm trong hố yên (Turkish saddle), được chia thành thùy trước và thùy sau, kết nối với vùng hạ đồi thông qua cuống tuyến yên (infundibulum). Về mặt giải phẫu, giao thoa thị giác (optic chiasm) nằm ở phía trước, trong khi vùng hạ đồi (tuber cinereum) nằm ở phía sau. Các tổn thương vùng trên hố yên (suprasellar) thường chèn ép giao thoa thị giác từ phía trên, ngược lại các tổn thương trong hố yên (intrasellar) chèn ép từ phía dưới. Đối với kỹ thuật MRI, cần sử dụng các lát cắt mỏng (dưới 3 mm) để tránh bỏ sót tổn thương. Hai mặt phẳng quan trọng nhất là mặt phẳng đứng dọc (sagittal plane) và mặt phẳng đứng ngang (coronal plane), thực hiện trước và sau khi tiêm thuốc đối quang từ (contrast). CT scan hiện nay có vai trò hạn chế, chủ yếu dùng để đánh giá các nốt vôi hóa.
Phân loại và đặc điểm bệnh lý
Các khối u vùng hố yên được phân loại dựa trên vị trí: trong hố yên, trên hố yên, tại cuống tuyến yên và cạnh hố yên. U tuyến yên (pituitary adenoma) là tổn thương phổ biến nhất. Theo phân loại của WHO 2021, u tuyến yên được xếp vào nhóm u thần kinh nội tiết (neuroendocrine tumor). Đối với vi u tuyến yên (microadenoma, kích thước dưới 10 mm), cần thực hiện chuỗi xung động học (dynamic contrast sequence) với khoảng cách 10 giây giữa các lần thu hình để phát hiện tổn thương. Ngược lại, đại u tuyến yên (macroadenoma) thường có hình ảnh "người tuyết" (snowman appearance) và không cần chụp động học. Các tổn thương khác bao gồm nang khe Rathke (Rathke's cleft cyst), u sọ hầu (craniopharyngioma), u màng não (meningioma), u thần kinh đệm (glioma) và phình động mạch (aneurysm).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Giới hạn chiều cao tuyến yên (Elster's rule) | 6 mm ở trẻ em, 8 mm ở nam và phụ nữ mãn kinh, 10 mm ở phụ nữ tuổi sinh đẻ, 12 mm ở phụ nữ mang thai/cho con bú |
| Đặc điểm u màng não | Dấu hiệu đuôi màng cứng (dural tail sign), tăng sản xương (hyperostosis) |
| Đặc điểm u sọ hầu | Tăng tín hiệu trên T1 (T1 hyperintensity), 90% có vôi hóa |
| Dấu hiệu phình động mạch cạnh hố yên | Tín hiệu dòng chảy (flow void), tăng tín hiệu tương đương máu trong động mạch cảnh trong (ICA) |
Bình luận: Bài giảng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân biệt phình động mạch cảnh trong với các khối u khác như u thần kinh đệm để tránh biến chứng tử vong do vỡ mạch trong quá trình phẫu thuật. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp số liệu cụ thể về độ nhạy/độ đặc hiệu của các dấu hiệu hình ảnh nêu trên.
- Luôn chỉ định MRI lát cắt mỏng (<3 mm) cho các nghi ngờ tổn thương vùng hố yên.
- Sử dụng chuỗi xung động học cho vi u tuyến yên để tăng khả năng phát hiện tổn thương.
- Luôn cân nhắc phình động mạch cảnh trong trong chẩn đoán phân biệt các khối u cạnh hố yên.
- Phân biệt u sọ hầu và u thần kinh đệm dựa trên tín hiệu T1 để định hướng khả năng phẫu thuật triệt để.
- Tìm kiếm tổn thương vùng tuyến tùng khi phát hiện u vùng trên hố yên ở trẻ em.
Tài liệu tham khảo:
Aravind Eye Hospital Pondicherry, 2026, Decoding Sellar Mass in Neuro-Ophthalmology Practice, AUROTUBE, Video ID: KUcnm5FOwKo.