Tổng quan về bệnh Glôcôm
Bệnh Glôcôm (Glaucoma) năm 2020 được mô tả không chỉ là bệnh lý của áp lực nội nhãn (IOP) mà là một nhóm các bệnh lý đặc trưng bởi sự thay đổi cấu trúc của đầu dây thần kinh thị giác (optic nerve head), bao gồm sự lõm đĩa (excavation) và mất các yếu tố mô liên kết hoặc thần kinh. Bệnh lý này không chỉ giới hạn ở nhãn cầu mà còn liên quan đến não bộ. Một đĩa thị khỏe mạnh được mô tả giống như một chiếc bánh donut với phần lõm ở giữa nhỏ, trong khi ở bệnh nhân Glôcôm, phần lõm này bị giãn rộng cho đến khi mất hoàn toàn viền thần kinh (rim).
Cơ chế bệnh sinh và các yếu tố nguy cơ
Sự mất mô thần kinh bắt đầu ở mức lá sàng (lamina cribrosa), nơi liên quan đến sự nén và hợp nhất của các tấm lá sàng. Sự thay đổi cấu trúc này có thể xảy ra trước khi có sự thay đổi chức năng. Ngoài áp lực nội nhãn, các yếu tố khác như sự thiếu hụt neurotropin, sự kích thích miễn dịch bất thường và tình trạng thiếu oxy (hypoxia) cũng góp phần vào quá trình chết tế bào hạch (ganglion cells) thông qua cơ chế apoptosis. Các yếu tố nguy cơ chính bao gồm tuổi trên 40, tiền sử gia đình, sắc tộc (châu Á, châu Phi, gốc Tây Ban Nha), tật khúc xạ, chấn thương mắt trước đó, sử dụng steroid kéo dài và các bệnh lý ảnh hưởng đến tuần hoàn máu.
Đánh giá áp lực nội nhãn và dao động IOP
Áp lực nội nhãn (IOP) là yếu tố quan trọng nhưng việc đo đơn lẻ tại phòng khám là không đủ. Ở người bình thường, IOP dao động từ 2 đến 6 mmHg trong chu kỳ 24 giờ. Sự dao động lớn hơn mức này có thể gợi ý bệnh lý. Việc đo IOP cần được thực hiện nhiều lần trong ngày ở tư thế sinh hoạt bình thường (đứng hoặc ngồi vào ban ngày và nằm vào ban đêm). Hạ huyết áp hệ thống (systemic hypotension), đặc biệt là trong khi ngủ, được cho là nguyên nhân gây giảm tưới máu thần kinh thị giác.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Dao động IOP bình thường | 2-6 mmHg trong 24 giờ |
| Tuổi nguy cơ Glôcôm | Trên 40 tuổi |
| Tỷ lệ Glôcôm góc mở tại Mỹ | Ít nhất 90% |
| Thời gian xuất hiện đỉnh IOP (nghiên cứu 1960) | Sáng sớm |
Bình luận: Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc theo dõi dao động IOP thay vì chỉ dựa vào một chỉ số đơn lẻ tại phòng khám. Hạn chế của thực hành này là khó đo được IOP vào ban đêm trong điều kiện lâm sàng thường quy.
Chẩn đoán hình ảnh trong Glôcôm và bệnh lý võng mạc
Việc đánh giá Glôcôm đòi hỏi kết hợp giữa đánh giá cấu trúc (đĩa thị, lớp sợi thần kinh - NFL, lá sàng) và chức năng (thị trường, perimetry). Các công cụ hình ảnh hiện đại bao gồm chụp ảnh đáy mắt (fundus photography) và chụp cắt lớp quang học (Optical Coherence Tomography - OCT). OCT, được phát triển từ năm 1991, cung cấp hình ảnh cắt lớp thời gian thực, độ phân giải cao mà không cần tiếp xúc. Các thế hệ OCT mới như Spectral Domain OCT (2003) và OCT Angiography (2014) đã cải thiện đáng kể tốc độ và độ phân giải. Chụp mạch huỳnh quang (Fluorescein Angiography - FA) là một kỹ thuật động để kiểm tra tuần hoàn võng mạc và hắc mạc, sử dụng thuốc nhuộm natri fluorescein, với thời gian đạt đỉnh nồng độ là 20-25 giây sau tiêm.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Thời gian xuất hiện tuần hoàn hắc mạc | 10-20 giây sau tiêm |
| Thời gian đạt đỉnh nồng độ thuốc nhuộm | 20-25 giây sau tiêm |
| Thời gian pha tái tuần hoàn | 7-20 phút |
| Độ phân giải OCT (so với Time Domain) | Spectral Domain cao gấp 5 lần |
Bình luận: Tác giả lưu ý rằng việc diễn giải hình ảnh OCT cần thận trọng, tránh nhầm lẫn giữa các màu sắc giả (false color) với mô học thực tế. Một pitfall thường gặp là đánh giá sai độ dày võng mạc do lỗi phân đoạn (segmentation) khi có đục môi trường hoặc phù nề.
- Luôn đánh giá cả cấu trúc và chức năng trong chẩn đoán Glôcôm.
- Sử dụng OCT để theo dõi sự thay đổi cấu trúc đĩa thị và lớp sợi thần kinh theo thời gian.
- Cần thiết lập cơ sở dữ liệu chuẩn cho từng loại máy OCT khác nhau để so sánh chính xác.
- Chú ý đến các yếu tố gây nhiễu như đục môi trường khi đọc kết quả OCT.
- Cân nhắc dao động IOP 24 giờ ở những bệnh nhân nghi ngờ Glôcôm tiến triển dù IOP tại phòng khám bình thường.
Tài liệu tham khảo:
Bệnh viện Mắt Hà Nội 2, 2020, Chẩn đoán hình ảnh trong bệnh Glôcôm và Dịch kính võng mạc (Phần 1), YouTube, Video ID: XVj_gGraoL8.